Qaranlıq təhlükə: bağnazlıq: Tarixin ilk çox maddəli və ən demokratik konstitusiyası: Mədinə müqaviləsi

Peyğəmbərimiz (s.ə.v) Mədinə dövlətinin ilk yazılı konstitusiyası olan Mədinə müqaviləsi ilə, müxtəlif irq, din və qəbilələrə mənsub insanlardan ibarət şəhərdə, Ərəbistan yarımadasında daha əvvəl heç görünməmiş demokratik və sülhsevər sistem meydana gətirmişdir.

Həmin bu konstitusiyaya görə Mədinədə yaşayan müxtəlif qövmlər, birlikdə sülh içində, öz din və inanclarına uyğun bir həyat yaşayacaq, həm öz qurumlarının fəaliyyətini və qanunlarının işini təmin edəcək, həm də bu qanunları tətbiq etmə imkanı qazanacaqdılar. Bunu edərkən də, Mədinədəki bütün qövmlərlə sülh və həmrəylik şəraitində yaşayacaqdılar.

Mədinə müqaviləsi 622-ci ildə müxtəlif inanclara sahib xalqların tələblərinə uyğun şəkildə hz. Məhəmməd (s.ə.v)-in rəhbərliyi ilə, yazılı bir qanuni müqavilə kimi bağlandı. Bunun nəticəsində isə 120 il müddətində bir-birinə qarşı düşməncə duyğular bəsləyən fərqli din və irqlərə mənsub qövmlər bu müqavilədə iştirak etdilər. Hz. Məhəmməd (s.ə.v) bu müqaviləni bağlamaqla, hər fürsətdə bir-birlərinə hücum edən, bir-birlərinə qarşı düşməncə duyğular bəsləyən və razılığa gələ bilməyən qövmlər arasındakı münaqişələrin sona çata biləcəyini, hamısının əmin-amanlıq içində birgə yaşaya biləcəklərini göstərdi. Mədinə müqaviləsinə əsasən, müqaviləni imzalayan tərəflər heç bir təzyiqə məruz qalmadan istədiyi dini, inancı, siyasi və ya fəlsəfi seçimi etməkdə azad idi. Öz əqidəsindən olan insanlarla birlikdə bir cəmiyyət yarada bilər, öz hüquqlarından sərbəst şəkildə istifadə edə bilərdi. Lakin günah işləyən insan heç kim tərəfindən qorunmamalı idi. Sazişi imzalayan tərəflər bir-birlərinə kömək etməli və bir-birlərini dəstəkləməliydilər. Eləcə də, onların hamısı Peyğəmbərimiz hz. Məhəmmədin (s.ə.v) himayəsi altında idi. Tərəflər arasında yaranan anlaşmazlıqlar Allahın Rəsuluna bildirilməliydi. Hətta müşriklər belə, ən ədalətli insan olan Peyğəmbərimiz (s.ə.v)-in hakimlik edib hökm verməsinə üstünlük verirdilər.

Peyğəmbərimiz (s.ə.v)-in hazırlatdığı Mədinə müqaviləsinin hökmləri 622-ci ildən 632-ci ilə qədər mərhələli şəkildə tətbiq edilmişdir. Bu müqavilə ilə insanlar qan və qohumluq əlaqələrinə əsaslanan qəbilə yaşayış formasınından imtina etmiş, ərazi, mədəni və etnik mənşə baxımından bir-birindən tamamilə fərqlənən insanlar birliklər meydana gətirməyə başlamışdırlar. Mədinə müqaviləsi böyük din və inanc azadlığı təmin edirdi. Bu azadlığı ifadə edən maddələrdən biri belədir:

“Bəni-əfv yəhudiləri möminlərlə eyni ümmətdən idi. Yəhudilərin dinləri özlərinə, müsəlmanların dinləri də özlərinədir”. (Muhammed Hamidulllah, İslam Müesseselerine Giriş, Düşünce Nəşriyyat, İstanbul, 1981, səh.128)

Mədinə müqaviləsi 47 maddədən ibarətdir. 1-23-cü maddələr müsəlmanlarla, 24- 47-ci maddələr isə Mədinədəki yəhudi qəbilələriylə bağlıdır. Say etibarilə azlıq təşkil etsələr də, xristianların da qeyd olunması fərqli din mənsublarının iştirakı baxımından əhəmiyyətlidir.

Professor Leonard Svidlerin; “plüralizm perspektivində Mədinə müqaviləsinin yenidən qiymətləndirilməsi” adlı hesabatında bəhs edilən müqavilə ilə bağlı diqqət çəkici açıqlamalar belədir:

“Gəldiyimiz qənaətə görə müqavilə, hz. Peyğəmbərin şəhəri birləşdirmə və xalqa açıq şəkildə çatdırılan qanun ətrafında toplama səyi göstərməsi baxımından əhəmiyyətli bir sənəddir. Bu qanuna əsasən, bütün insanlar bərabər hüquqlara, din seçmə və müsəlmanlarla birgə müharibəyə gedib getməmə azadlığına sahib idi. Lakin istənilən halda şəhərin düşmənləriylə müqavilə bağlamaları qadağan edilmişdi ki, bu da Mədinədəki cəmiyyətlər arasında möhkəm əlaqə yaratmaq cəhdini göstərirdi. Bu siyasi və dini müqavilənin bağlanma məqsədi, bərabərlik və azadlıq meyarları əsasında yeni bir cəmiyyət yaratmaq idi. Müqavilədə də vurğulandığı kimi, qanunun hər bir fərdə şamil edilməsi, dialoq və birgə yaşayış mühitinin yaradılması məqsədinə nail olunması üçün atılan təməl addım idi. Müqavilədəki maddələr ümumiyyətlə Mədinə şəhərinin qorunmasında hər bir insan üçün eyni məsuliyyət müəyyənləşdirir. Bundan əlavə, əxlaqi məzmunlu maddələrdə bənzər ifadələrin də üstünlük təşkil etdiyini görürük. Nəhayət, şəhərdəki müxtəlif qrupların adlarının maddələrdə bir-bir çəkildiyini nəzərə aldığımız təqdirdə, müqavilənin və Peyğəmbərin şəhərin bu qruplarını leqal cəmiyyətlər kimi qəbul etdiyini və onları diqqətə aldığını görə bilərik”. (Majid Khoduri, İslam'da Savaş ve Barış, Fener Nəşriyyat, İstanbul, 1998, səh. 209-210)

Həmin bu konstitusiyada yəhudilərlə əlaqədar olduqca çox maddə olsa belə, bu konstitusiya maddələrinin orada yaşayan bütpərəst cəmiyyətlərə də şamil edildiyini xüsusi olaraq xatırlatmaq yerində olar. Məkkə müşriklərinin hz. Məhəmməd (s.ə.v) və müsəlmanlara olan düşmənçiliklərini açıq şəkildə göstərmələrinə, onları yurdlarından qovmalarına baxmayaraq, Peyğəmbərimiz (s.ə.v)-in Mədinədəki bütpərəstlərə olduqca şəfqətli davrandığı, sülh və uzlaşma yaratmağa çalışdığı məlumdur. Mədinə müqaviləsində müşriklərin hüquqlarının qorunması və onların da Mədinənin müdafiəsində müsəlmanlarla birgə mübarizə aparmaları tələb olunur. Müşriklərə qarşı belə bir münasibət göstərilməsi heç də təəccüblü deyil. Çünki Qurana əsasən, müsəlmanlar müqavilə bağladıqları müşrikləri öz canları naminə qorumalıdırlar. (Bu mövzudan növbəti sətirlərdə bəhs edəcəyik)

Nəticə etibarilə, Mədinə müqaviləsinin birlik və həmrəylik, şəfqət, sevgi, dostluq və sülh toxumlarını səpən çox mühüm tarixi sənəd olduğu danılmazdır. Xüsusən müsəlmanlarla yəhudilər, ümumilikdə isə, digər bütün qeyri-müsəlmanlarla dialoq qurulmasında çox gözəl nümunədir. Peyğəmbərimiz (s.ə.v)-in bu sevgi dolu və sülhsevər yanaşması Qurana uyğun davranışdır; lakin hazırda bu əxlaqı yaşayan müsəlman cəmiyyəti görmək çətindir. Bu, tarixin ən demokratik konstitusiyasının Peyğəmbərimiz (s.ə.v) tərəfindən yazılıb tətbiq edildiyinə və dövrümüzdəki cəmiyyətlərin Qurandan və Peyğəmbərimiz (s.ə.v)-in sünnəsindən uzaqlaşdıqlarına konkret və əhəmiyyətli bir dəlildir. Dolayısilə, kitabın sonrakı fəsillərini bu həqiqəti unutmadan dəyərləndirmək lazımdır. Hətta müşrikləri belə qorumağı əmr edən, Kitab əhlinin (yəhudi və xristianlar) isə müsəlmanlar üçün xüsusi dəyəri olduğunu bildirən Qurani Kərimin öyüdləri və Qurana əsaslanaraq daim sülh və demokratiya təmin etməyi hədəfləmiş hz. Məhəmməd (s.ə.v)-in sünnəsi dövrümüzün mövhumatçılarınkından çox fərqlənir. Onlar Quranda daim döyüşməklə bağlı dəlil axtarır, lakin Quran daim sülh yaratmağı nəsihət edir. Dolayısilə müharibə ilə əlaqəli ayələr izah edilərkən bu mühüm həqiqət mütləq yadda saxlanılmalıdır.