Qaranlıq təhlükə: bağnazlıq: Saxta hədislər necə meydana gəldi?

Peyğəmbərimiz (s.ə.v)-dən nəql edildiyi iddia edilən sözlər (hədislər) və Peyğəmbərimiz (s.ə.v)-in tətbiqləri kimi qəbul edilən rəvayətlər, ilk dəfə olaraq onun ölümündən bir neçə əsr sonra qələmə alınıb. Altı məşhur hədis kitabından təşkil olunmuş “Kutubi-Sittəni”nin müəlliflərindən Buxari hicri 256-cı ildə, Müslim 261-ci ildə, Tirmizi 279-cu ildə, Əbu Davud 275-ci ildə, Nəsai 303-cü ildə, İbni Macə isə 273-cü ildə vəfat etmişdir. Şiələrin hədis kitabları isə fərqlidir və bəzi sünnilər və şiələr bir-birlərinin hədis kitablarını qəbul etməzlər. Şiələrin hədis kitabları isə daha gec tarixlərdə meydana gəlib. Tanınmış şiə hədisçilərindən Qulani hicri 329-cu ildə, Babuvay 381-ci ildə, Cəfər Məhəmməd Tusi 411-ci ildə, Əl-Mürtəza isə 436-cı ildə vəfat etmişdir. Tarixi mənbələrdən və əlimizə gəlib çatan ilk hədislərdən, Peyğəmbərimiz (s.ə.v) və dörd xəlifənin dövründə heç bir yazılı hədisin olmadığı aydın olur. Bu barədə Ənsari belə yazır: “Nə səhabələr (Peyğəmbər (s.ə.v)-i görənlər), nə də tabiinlər (Peyğəmbər (s.ə.v)-i görməyən, lakin səhabələri görənlər) hədis yazardı. Lakin onları şifahi şəkildə nəql edirdilər. Yalnız və yalnız bir neçə bəsit, yazılı mətndən başqa heç bir hədis yox idi. Hədislərin itib batmaması üçün Ömər ibn Əbdüləziz məktub yazaraq Əbu Bəkir əl-Hazmaya hədisləri araşdırıb yazmağını əmr etdi”. Yezid ibn Əbdülməlik isə Ömər ibn Əbdüləzizin vəfatından sonra Əbu Bəkir əl-Hazmanı və onunla birgə çalışanları bu vəzifədən uzaqlaşdırdı. Sonrakı xəlifə Şihab əz-Zuhri isə, hədisləri toplayan ilk şəxs kimi qəbul edilir. Bu da Peyğəmbərimiz (s.ə.v)-in ölümündən 2-3 əsr sonraya təsadüf edir.

Buxariyə qədər, doğruluq dərəcəsinə görə hədislərin təsnifatını aparmaq məqsədiylə heç bir səy göstərilməmişdir. “Səhih” və “zəif” olaraq hədisləri təsnif etmə səyi Buxari ilə başlayır. Hədislər araşdırıldıqda isə, bu cəhdin lazımi nəticəni vermədiyi aydın olur. Nəinki zəif, hətta tamamilə saxta hədislər İslam adı altında yayılmış və sayları getdikcə çoxalmışdır.

O dövrdə bu vəziyyətin qarşısını almaq mümkün olmamışdır. Çünki Peyğəmbərimiz (s.ə.v)-in vəfatından hədis kitablarının yazılmasına qədər 6-7 nəsil yaşamışdır və iddiaya görə, məşhur hədis kitabları, bunları bizə, 6-7 nəfərin bir-birinə ötürməsini bildirərək çatdırır. Həmin bu hədislər nəql ediləndə, Peyğəmbərimiz (s.ə.v)-dən sonrakı nəsildən, sonrakından sonrakı nəsil belə artıq vəfat etmişdi. Yəni hədisçilərin, hədisləri nəql edən şəxslərin düz danışıb-danışmadıqlarını yoxlamaq üçün lazımi kimsələr həyatda yox idi. Hədis alimləri də bu vəziyyətdən xəbərdardırlar. Müslim, səhih, yəni mütləq doğru olduğu qənaətinə gəldiyi hər hədisi kitabında qeyd etmədiyi söyləmişdir (Müslim, I cild). “Hədislər dinin mənbəyidir” deyən Buxari isə 600 min hədis bilməyinə baxmayaraq, bunların yalnız 6-7 minini, yəni 1%-ni kitabında qeyd etmişdir. Geridə qalan 99%-nin isə etibarlı olmadığına qənaət gətirib kitabında eyd etməmişdir. Dolayısilə buradan, bütün İslam aləmi üçün hədislərin müəyyən şəxslərin qənaətinə görə seçilib üzə çıxarılmış olduğu nəticəsi çıxır ki, bu da hədisləri dini mənbəyi qəbul edənlər üçün qorxulu vəziyyətdir. Çünki başqaları üçün səhih olan, lakin Müslimin lazımsız hesab edərək kitabında qey etmədiyi hədisləri onlar heç vaxt öyrənə bilməyəcəklər. Xatırladaq ki, bütün bu proses davam edərkən, İslamın səhih, qorunmuş və dəyişməmiş müqəddəs kitabı Qurani-Kərim tərk edilmiş vəziyyətdədir.

Misirli mütəfəkkir Əhməd Əmin hədis saxtakarlığının dərəcəsini göstərən belə bir şeyi müəyyənləşdirmişdir:

“Qəribədir ki, əgər hədisləri izahlı şəkildə ələ alsaq, piramida formasında olduqlarını görərik. Piramidanın təpəsi Allahın elçisinin yaşadığı dövr olub, aşağıya doğru endikcə piramidanın eni artır. Piramidanın bünövrəsinə çatdığımızda Peyğəmbərimiz (s.ə.v)-in dövründəkindən nə qədər geniş olduğunu görərik. Halbuki bunun tərsi olmalıdır. Çünki hədisləri ən çox bilən kimsələr Peyğəmbər (s.ə.v)-in yanındakılar idi. Onlar öldükdən sonra hədisləri bilənlərin sayı azalacaq, nəticə etibariylə də piramida tərs şəkildə formalaşacaqdı. Lakin Əməvilər dövründəki hədislərin, bu dövrdəkindən daha çox olduğunu görürük”. (Ahmed Emin, Duhaul İslam)

Vəziyyət belə olduqda, bir-birindən fərqli, hətta biri digəriylə ziddiyyət təşkil edən yüz minlərlə hədisin varlığı və doğruluğu, bir qisim hədis alimləri arasında da ixtilafa səbəb olmuşdur. Məsələn, Buxari və bir çox məşhur hədisçi İkriməni mötəbər hədisçi hesab etdiyi halda, Müslim onu yalançılıqla günahlandırmışdır. Belə nümunələr çoxdur. Bunlardan, bəlkə də, ən qəribəsi isə İslamın ən məşhur hədis kitabının müəllifi Buxarinin dörd məzhəbdən ən böyüyü olan Hənəfi məzhəbinin banisi Əbu Hənəfini etibarsız elan edib, onun tək bir hədisini belə nəql etməməsidir. Ən məşhur hədisçiyə görə ən geniş yayılmış məzhəblərdən birinin banisi etibarsızdır. Lakin müsəlman aləminin böyük bir qismi onları etibarlı hədis alimləri kimi qəbul edir. Bu bir həqiqətdir ki, hədis nəql edənlərin etibarlılığı ilə bağlı müzakirələrdəki ziddiyyətlər hədislərdəki ziddiyyətlər qədər çoxdur. Peyğəmbərimiz (s.ə.v)-dən nəql edilən və Quranın ruhunu əks etdirən bir çox gözəl hədisin arasına çox müxtəlif uydurma hədislərin qarışmış olmasından başqa, digər bir problem isə hədislərin nəsildən-nəslə ötürülmə yollarıdır. Bir çox insan hədislərin bilavasitə Peyğəmbərimiz (s.ə.v)-in ağzından çıxan sözlər olduğunu güman edər, lakin bu doğru deyil. Hədis alimləri belə, bunların bilavasitə nəql edilən sözlər olduğunu iddia etməz. Buxari başda olmaqla, bir çox hədisçi hədisin sadəcə mənasının ötürülməsinin kifayət etdiyini, əsl mətni əzbərləmənin vacib olmadığını qəbul ediblər. Bu da, əlbəttə ki, nəql edilən sözlərə bir çox şərhin əlavə olunmasına, yanlış anlaşılan mövzuların doğruymuş kimi çatdırılmasına və mövzunu tam başa düşməyənlərin müəyyən şeylər nəql etmələrinə səbəb olmuşdur.

Hədislərin təkcə mənalarının nəql edilməsi uyğun görüldükdən sonra, bəzən hədislərin əvvəli və sonu eşidilməmiş, bu da əhəmiyyətli məna itkisinə səbəb çıxmışdır. Məsələn, Əbu Hüreyrədən: “Uğursuzluq üç şeydədir: ev, qadın və at” deyə Peyğəmbərimiz (s.ə.v)-ə hədis isnad edildiyini eşidən hz. Aişə: “Allaha and olsun ki, Allahın elçisi bunu əsla söyləməmişdir. O, ancaq bunu söyləmişdir: “Cahillər belə deyərdi: Uğursuzluq bu üç şeydədir: ev, qadın və at”“ demişdir.

Dörd məzhəbin də banisi, şübhəsiz ki, dəyərli müsəlmanlar və İslam alimləridir. Ancaq bunu bilməliyik ki, bu dörd məzhəb də həmin bu hədislər üzərində qurulmuşdur. Dörd məzhəbin baniləri də öz seçdikləri hədisləri, öz məzhəbləri üçün əsas qəbul ediblər. Dörd imam, Kutubi-Sittəni, yəni altı məşhur hədis kitabından ibarət külliyyatı yazan hədis imamlarından fərqli olaraq, öz məzhəblərini qurdular. Daha əvvəl qeyd etdiyimiz kimi, bunlardan ən böyük məzhəb olan Hənəfi məzhəbinin banisi Əbu Hənifə, hədislər mövzusundakı zəif məlumatı və ümumiyyətlə öz fikirlərini ön plana çıxartdığı iddialarıyla, başda Buxari olmaqla, digər hədis imamları tərəfindən tənqid edilmişdir.

Hədis alimləri, həmçinin məzhəblərin səhih qəbul etdiyi hədislər arasında bu qədər ixtilaf olduğu bir halda, hədislərin rəddedilməz olduğunu iddia edənlər də ortaya çıxdı. Bu şəxslərin ortaya çıxmasıyla birlikdə, məsələn, Buxari və Müslimdəki bir hədisi belə inkar edənin kafir olacağı kimi cəfəngiyatlar yayılmışdır. Kitabın sonrakı fəsillərində ətraflı izah ediləcəyi kimi, daha da irəli gedərək, hədislərin Quran ayələrinin hökmünü qüvvədən salacağını belə iddia edənlər olmuşdur. Məhz, fanatiklərin meydana gətirdiyi cahil cəmiyyətlərin yaranmasının əsl səbəbi bu ürküdücü məntiq pozuqluqlarıdır.

Müxtəlif saxta hədislərin İslam dini içində necə fərqli hökmləri olan məzhəbləri yaratmasına birlikdə nəzər yetirək.