Möminlərin danışıqlarına əks olunan bir başqa gözəl əxlaq xüsusiyyəti də “nəfsləri adına danışmaqdan” şiddətlə çəkinmələridir. İman edənlər nəfsin insanı həmişə Allahın razı olmayacağı davranışlara sürükləməyə çalışdığını bilirlər. Bu səbəblə nəfslərinin onlara təlqin etdiyi şəkildə deyil, vicdanlarının ilham etdiyi şəkildə danışarlar. Quranda möminlərin bu əxlaqına Yusif Peyğəmbərin rəftarı nümunə verilmişdir. Ona böhtan atıldığı və buna görə illərcə haqsız yerə zindanda qaldığı halda Yusif peyğəmbər nəfsin insanı həmişə pisliyə çəkəcəyini söyləyərək nəfsini müdafiə etməkdən çəkinmişdir:
Mən özümə bəraət qazandırmıram. Çünki, Rəbbimin rəhm etdiyi kəs istisna olmaqla, nəfs adama pis işləri əmr edər. Həqiqətən, Rəbbim Bağışlayandır, Rəhmlidir”.
Nəfsin istəklərindən danışmaq, insanın Allahın razılığını güdmədən sırf öz istəklərini, eqoistcə duyğularını düşünərək etdiyi danışıqlardır. Cahiliyyə cəmiyyətlərində insanlar düşünmədən danışarlar; məqsədləri o anda içlərindən gələn duyğularıyla hərəkət etməkdir. Məsələn, səhv edən insana qarşı dərhal hirslənər və bu hirslə danışdığı üçün də tərs, qəzəbli və incidici üslub istifadə edərlər. Halbuki belə vəziyyətdə Allahın razı olacağı ümid edilən danışma şəklinin edilən səhvə qarşı şəfqətlə yaxınlaşıb qarşı tərəfə o səhvi bildirib və düzəldə bilməsi üçün də yol göstərməyə istiqamətli olmalıdır. Məhz belə vəziyyətdə möminlər dərhal vicdanlarına müraciət edər və Quran əxlaqına ən uyğun olan söz nə isə onu söyləyərlər.
Nəzakətli və sayğılı üslub istifadə etmək
Möminlərin gözəl əxlaqlarından biri də, danışıqlarında çox “nəzakətli və sayğılı üslub istifadə edərlər”. Qarşılarındakı insanın yaşı, mədəniyyət səviyyəsi, zəka və ya ağıl səviyyəsi, zəngin yaxud kasıb olması onların bu üslubunu dəyişdirməz. Çünki onlar Quran əxlaqını, Allahın razılığını qazana bilmək üçün yaşayarlar. Qarşılarındakı insanları müstəqil varlıq olaraq düşünüb, hər birinə ayrı rəftar ilə yaxınlaşacaq olsalar, Quran əxlaqını lazımı şəkildə yaşaya bilməmiş olacaqlarını bilərlər. Bu səbəblə qarşılaşdıqları hər insanın, Allahın dünya həyatında özləri üçün yaratdığı imtahanın bir parçası olduğunu bilərlər və İslam əxlaqını təmsil etmənin şüuruyla hərəkət edərlər. Hər birinin sözünə ən hörmətli, ən gözəl şəkildə cavab verməyə çalışarlar; yoldan keçərkən qarşılarına çıxan marketdə işləyən işçiyə də, iş yerindəki işçilərə də, yoldaşlarına və uşaqlarına da həmişə eyni hörmətlə yaxınlaşarlar. Quranda möminlərin bu əxlaqı belə bir örnəklə vurğulanmışdır:
Biri sizinlə salamlaşdığı zaman siz onun salamını daha böyük ehtiramla alın və ya verilən salamı olduğu kimi qaytarın! Həqiqətən, Allah hər şeyin haqq-hesabını çəkəndir.
Bundan əlavə özlərinə qarşı tərs və ya hörmətsiz üslub istifadə edən insanlara da eyni formada üslubla cavab verərlər. Allah Qatında üstünlük qazandıracaq olan davranışın, belə bir anda gözəl əxlaqı davam etdirə bilmək olduğunu bilərək danışarlar. Allah bir ayəsində bu rəftarın üstünlüyünü bu sözlərlə açıqlamışdır:
Var-dövlət və övladlar dünya həyatının bərbəzəyidir. Əbədi qalan yaxşı əməllər isə Rəbbinin yanında savab və ümid baxımından daha əfzəldir.
