Quranda Qrammatika Səhvi Yoxdur

Answring İslam kimi İslam əleyhinə olan xarici saytlar tərəfindən ortaya atılan, türk ateistləri tərəfindən də -çoxunun özlərinin belə bu iddiaların doğru olub-olmadığı barədə məlumatı olmadığı halda- paylaşılan “Qurandakı qrammatika səhvləri” başlıqlı yazıya cavab hazırladım. Daha əvvəl cavab verən hər hansı bir sayt və ya müəllif görmədim. Adətən “Ərəbcə ləhcə fərqləri” şəklində etirazlar edilmiş, amma ətraflı bir açıqlama verən olmamışdır. Uzun olsa da, mümkün qədər hər kəsin anlayacağı dərəcədə izah etməyə çalışdım. Xoş oxumalar, əməyə hörmət məqsədilə paylaşsanız, sevinərəm.

1. Səhv iddiası: Maidə 69. ayədə keçən “Sabii’lər” sözünün i’rab səhvi.

Ərəbcədə sözlər mövqeyinə görə bir i’rab alır. Məsələn, cəm formasındakı isimlər mübtəda olaraq gələrsə, “merfu” olur. Sonları “u’ne” [ون ] şəklində bitir. Amma cümlədə tamamlıq olaraq gələrsə, “mensup” olur. Sonları “i’ne”[ين]şəklində bitir. Ancaq mensup və merfu olma halları bunlarla məhdud deyil. Sözlərin əvvəlinə “inne, enne” [أن إن] şəklindəki “nasb ədatları” gələrsə, mübtədalar yenə “i’ne” [ين] şəklində yazılır. Mövzumuz olan Maidə 69. ayə “inne” [إن] nasb ədatı ilə başladığı üçün, ayədəki “Sabii’lər” mənasında olan “sabiiUNE=الصَّابِئِينَ” sözü, innenin ismi olduğu üçün “sabi’İNE=صابئين” şəklində olmalı idi. Necə ki, eyni i’rab’da Bəqərə 62 və Həcc 17. ayədə “Sabi’İNE=صابئين” şəklində gəlmişdir.

Cavaba gəlincə: əvvəlcə “Ateistlərin Quranda səhv tapdıqlarını sanmalarının tək səbəbi bilgisizlik” demişdim. Bu iddia da bunu təsdiq edir. Çünki bir azdan izah edəcəyim kimi, dilin digər xüsusiyyətlərini bilən biri bu şəkildə bir iddianı ortaya atıb “səhv tapdıq!” deməzdi.

Ərəbcədə “takdim ve tehir” yəni “önə alma və təxirə salma” dediyimiz bir xüsusiyyət var. Məsələn, türkcə bir cümlə qurarkən “Mən, İstanbula getdim” demək əvəzinə “İstanbula getdim mən!” deyərək cümləni bir az daha vurğulu söyləyə bilərik. Tək etdiyimiz şey mübtəda, xəbər və tamamlığın yerini dəyişdirməkdir. Eyni şəkildə ərəbcədə də mübtəda və tamamlığın yeri dəyişdirilərək cümləyə güclü bir məna qatıla bilər. Buna ən gözəl nümunə Təğabun 13. ayədə keçən bu ifadədir: “ve ale Allahi fe-l yetevekkelil müminun= وَعَلَى اللّٰهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ” Normalda bu ifadə: “fe-l yetevekkelil müminune ale Allahi= فليتوكل المؤمنون على الله” şəklində [feil + fail+ meful qaydasına uyaraq] olmalı idi. Ancaq tamamlıq, mübtəda və xəbər yer dəyişdirərək ayəyə “möminlər YALNIZ Allaha təvəkkül etsinlər” mənasını qatmış oldu. Əgər dediyim şəkildə yazsaydı, “möminlər Allaha təvəkkül etsinlər” mənasında olardı.

Bu qaydanı anladığımıza görə, maidə 69. ayəyə qayıdaq: Bu ayədə də bir “takdim ve tehir” var. Ayə çox sayda dil aliminə görə bu şəkildədir: “إن الذين آمنوا والذين هادوا من آمن باللّه واليوم الآخر وعمل صالحا فلا خوف عليهم ولا هم يحزنون والصابئون والنصارى كذلك Qətiyyən, inanmış kimsələr və yəhudilər.. [bunlardan] kim Allaha və axirət gününə inandı və şüurlu olaraq düzəldici işlər görmüşsə, artıq onlara bir qorxu yoxdur və onlar kədərlənmir. Sâbiîlər və xristianlar da bunun kimidir”

“Sabii’lər” sözü mübtəda mövqeyindədir və inneden asılı deyil. Bir takdim tətbiq edilərək əvvələ alınmışdır, buna görə də merfu olaraq “Sabi’une=الصَّابِؤُونَ” şəklində yazılmışdır. Bu dediklərimi özün uydurmuş deyiləm, “sibəveyh, zəccac, zəməxşəri, əl Xəlil” kimi çox sayda dil aliminə görə ayənin takdiri budur.

Başqa bir açıqlamaya görə də bu ayədəki “inne=ان” nasb ədatı deyil, “bəli” mənasında işlədilmişdir. Məsələn, bir şair belə demişdir: ويقلن شيب قد علاك وقد كبرت فقلت إنه] “[qadınlar] ‘başın ağardı və sən qocaldın’ deyirlər. [mən də] bəli (İNNEh=انه) dedim.]” Burada “inne=إن” “bəli” mənasında işlədilmişdir. (qurtubi)

2. Səhv iddiası: Nisa 162. ayədə isimlərin hamısı mübtəda [müpteda] olaraq merfu, yəni “u’ne=ون” şəklində gələrkən, “[namazı] qılanlar” mənasında olan “mukimİ’NE=مقيمين” ismi mensup olaraq gəlmişdir.

Yenə bilgisizlikdən qaynaqlanan bir səhv iddiası. Ərəbcədə bir sözə “Xüsusilə də….bunları nəzərdə tuturam” mənasında isim mensup edilə bilər. Sibəveyh, bir neçə mətndən nümunə verərək, ayənin “xüsusilə də namazı qılanlar” mənasında olduğunu söyləmişdir. Bu mətnlərdən biri budur: وكل قوم أطاعوا أمر سيدهم إلا نميرا أطاعت أمر غاويها الظاعنين ولما يظعنوا أحدا والقائلون لمن دار نخليها Hər bir qövm ağalarının əmrinə itaət etdi, numeyrilər istisna. Onlar ən azğınlarının əmrinə itaət etdilər. xüsusilə heç kimi yola buraxmayan o yolçuları nəzərdə tuturam Ver Biz bu yarda kimə buraxıb gedəcəyik, deyən kimsələr” (tərcümə və sitat: qurtubi) Məsələn, burada “ez zaınİN=الظاعنين” sözü mensup gəlmişdir. Normalda merfu gəlməli idi. Amma “xüsusilə, bunları nəzərdə tuturam” mənasında mensup gəlmişdir. Dolayısilə, müvafiq ayədə də “xüsusilə də namazı qılanları nəzərdə tuturam” mənasında mensup gəlmişdir. (zəməxşəri)

3. Səhv iddiası: Taha 63. ayədə “in hezeni=إن هذان” ifadəsi, nasb ədatı olan tahfif edilmiş “in” səbəbilə “in hezeyni=هذين” şəklində mensup olmalı idi.

Cavab: Lazım deyil, yenə ərəbcədə bu şəkildə bir işlənmə var. Məsələn, “in zeydun lemuntalikun=إن زيد لمنطلق” [Zeyd, mütləq gələndir] deyilir. (Zəməxşəri: kəşşaf) bu ifadədə də “in” var, müvafiq ayədəki kimi tekid lamı ilə gəlmişdir, amma “zeyd” ismi “zeyden” şəklində mensup gəlmək əvəzinə “zeydun” şəklində gəlmişdir. Dolayısilə, bu ayədə də qrammatika problemi yoxdur.

4. Səhv iddiası: Bəqərə 177. ayədə keçən “Əsl yaxşılıq, Allaha… İnanmış, sevdiyi malı vermiş… Namazı qılmış…Heç kimin… Söz verdiyi zaman sözünə vəfa göstərənlərin və səbr edənlərin [yaxşılığıdır]…” ifadələri əslində “inanmış, vermiş, qılmış” şəklində deyil, “inanan, verən, qılan” şəklində geniş zamanlı olmalı idi. Bir də “səbr edənlər” ifadəsi “sabirune=الصابرون” şəklində olmalı ikən, “sabirine=صابرين” şəklində yazılmışdır.

Birinci iddia etibarsızdır. Çünki bu ayədə inanmış, sevdiyi malı vermiş, namazı qılmış, beləcə səmimiyyətini sübut etmiş bir kimsənin etdiyi yaxşılıq nümunə olaraq verildiyi üçün keçmiş zaman feli işlədilmişdir. Mütləq geniş zaman feli işlədilməli olduğuna dair heç bir dəlil yoxdur. Onsuz da Quranda ümumiyyətlə “Ey inananlar!” əvəzinə “Ey inanmış kimsələr!” deyərək keçmiş zaman feli işlədilir. Həmçinin keçmiş zaman felinin geniş və gələcək zaman əvəzinə işlədildiyi çox sayda ayə var. Məsələn, Fatir 27. ayə “Allahın göydən bir su endirmiş olduğunu görmədinmi? Ardınca onunla müxtəlif rənglərdə məhsullar çıxardıq” işlədilən sözlər bu məntiqə görə “endirməkdə olduğunu…çıxarmaqdayıq” şəklində geniş zamanla işlədilməli idi. Amma dilin quruluşu, yerinə görə keçmiş zaman felinin gələcək əvəzinə işlədildiyini göstərir. Həmçinin qiyamət günü baş verəcək hadisələr belə çox sayda ayədə keçmiş zaman feli ilə “Allah, belə dedi… Kitab ortaya qoyuldu, cəhənnəmə və cənnətə sövq edildilər” şəklində anladılmışdır. Yoxlaya bilərsiniz: (39:68; 75:8,9; 25:30; 7:44-48; 6:128; 20:125,126; 23:112-114) Məntiqi olaraq düşünək: Dilin bu şəkildə bir işlənməsi “səhv” olsaydı, o dövrdəki ərəblər “səhv var” deyərək etiraz edərdilər. Amma səhvin əksinə, özlərinin dil işlədişi bu şəkildə olduğu üçün heç kim buna ilişməmişdir, dil alimləri belə bu məsələyə ilişməmişdir.

Digər iddiaya gəlincə, ayədəki “sabirine=صابرين” sözü “Xüsusilə də səbr edənləri nəzərdə tuturam” mənasında mensup gəlmişdir. Buna 2. iddiada cavab verildi.

5. Səhv iddiası: Alimran 59. ayədəki “…Allah, ademi torpaqdan yaratdı, sonra ‘ol’ dedi o da oldu” ifadəsində olan “oldu” ifadəsinin geniş zaman feli əslində keçmiş zaman feli ilə “kane=كان” olmalı idi. Amma geniş zaman feli ilə “yekunu=يكون” yazılır. Sanki ayəyə “‘ol’ dedi, o da dərhal olur” kimi bir məna verir. 4. iddiada keçmiş zaman felinin gələcək əvəzinə işlədildiyinə dair nümunələri vermişdim. Eyni şəkildə keçmiş zaman hekayəsi də gələcək zaman feli ilə anladıla bilər.

Məsələn, Bəqərə 102. ayədə “...me tetlu-ş seyatinu=ما تتلو الشياطين” ifadəsi keçir. “tetlu=تتلو” geniş zaman felidir. Normalda “me TELETi-ş şeyatinu=ما تلت الشياطين” şəklində “telet=تلت” yazaraq keçmiş zaman feli işlədilməli idi. Amma keçmiş zaman hekayəsi olduğu üçün geniş zaman işlədildi. Cümləyə bir növ “şeytanların oxumaqda olduqları şeylərə.” mənası qatır. Müvafiq ayəyə də bir növ “Allah, onu torpaqdan yaratmışdı, sonra ona ‘ol’ demişdi, o da dərhal olmuşdu” mənası verir. Bu ayənin keçmiş zaman hekayəsi olduğu üçün geniş zaman feli ilə anladıldığını dil alimi olan zəməxşəri, Nəhhas kimi çox sayda şəxs söyləmişdir.

Dolayısilə, bu ayədə də bir səhv yoxdur, iddiada bilgisizlikdən qaynaqlanan bir yanılma var.

6. Səhv iddiası: Ənbiya 3. ayədə keçən “eserru-n necve ellezine zalemu=وَأَسَرُّوا النَّجْوَى الَّذِينَ ظَلَمُوا” ifadəsidir. Feil cümləsi olduğu üçün, fail olan “ellezine zalemu =الذين ظلمو” zikr edilincə felin tək olması lazım idi. Yəni ifadə “eserra-n necve… =أسر النجوى…” şəklində olmalı idi.

Bu səhv (!) iddiasına cavabın daha yaxşı anlaşılması üçün, əvvəlcə səhv iddiasına bir nümunə verək. Məsələn, “tələbələr [sinifdən] çıxdılar” mənasında bir feil cümləsi quracaq olsaq, “harece-t tullebu=خرج الطلاب” deyirik. Feli “çıxdılar” şəklində deyil, “çıxdı” şəklində tək olaraq söyləyirik. Çünki cümlənin faili olan “tullebu=الطلاب” sözü zikr edilmişdir. Lakin cümlədə faili zikr etməmiş olsaydıq, “haracu=خرجو” şəklində “çıxdılar” deyərdik, sondakı “و” failin yerinə keçərdi.

İddianı ortaya atan dost, ayənin davamında keçən “ellezine zalemu =الذين ظلمو” ifadəsinin fail olduğunu düşünmüş, halbuki bu ifadə fail deyil, bedeldir. Məsələn, “evdəki kimsələr, yəni Abdullah oğulları ayrıldılar” mənasında “inne-lleziyne fi-d dari intaliku benu Abdullah =إن الذين في الدار انطلقوا بنو عبداللّه” deyilir. Burada “intaliku=انطلقوا” feli cəm olaraq, davamında bəhs edilən “benu Abdullah=بنو عبد الله” ifadəsi də bedeldir. Cümləyə “evdəki kimsələr, YƏNİ Abdullah oğulları” mənası vermişdir. (qurtubi) buna görə də müvafiq ayədəki “ellezine zalemu=الذين ظلمو” ifadəsi bedeldir. Nəticə olaraq yenə qrammatika səhvi yoxdur.

7. Səhv iddiası: Həcc 19. ayədə keçən “hezeni hasmeni ihtesamu fi rabbihim=هَذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ” ifadəsidir. Buradakı “hezeni hasmeni=هَذَانِ خَصْمَانِ” ifadələri tesniye yəni ikilikdir. “Bu ikisi, iki davalıdır” mənasındadır. Ancaq davamında keçən “ihtesamu =اختصمو” ifadəsi tesniye deyil, cemi yəni cəmdir. Normalda tesniye yəni ikilik olaraq “ihtesama=اختصما” deyilməli idi.

Cavab: “hezeni hasmeni =هَذَانِ خَصْمَانِ” ifadəsi ləfzə görədir, “ihtesamu=اختصمو” ifadəsi isə mənaya görədir. Çünki “Bu iki davaçı” deyərkən, “Bu iki davaçı [qrup]” mənası nəzərdə tutulmuşdur. Tesniye, ləfzə görə gəlmişdir. Cəm olan “davalaşdılar” ifadəsi isə mənaya görə gəlmişdir. Oxşar bir işlənmə Muhəmməd 16. ayədə də var. “minhum men yestemiu ileyke=منهم من يستمع إليك” yəni “Onlardan sənə qulaq asmış kimsə var.” ifadəsində keçən “kimsə” [من] ləfzən tək, ancaq məna etibarilə cəm olduğu üçün ayənin davamında “hatte ize haracu=حتى إذا خرجو” yəni “Nəhayət ÇIXDIQLARI zaman” deyilmişdir. Halbuki buradakı “çıxdıqları” ifadəsi cəmdir. Çünki mənaya görə cəm işlədilmişdir. (zəməxşəri) dolayısilə, bunda da bir qrammatika səhvi yoxdur.

8. Səhv iddiası: Hücurat 9. ayədə keçən “vein taifeteyni min-el müminine ikteatulu, fe eslihu beynehume= وَإِن طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهما” ifadəsində, “iki qrup” və “ikisinin arasını” ifadələri tesniye yəni ikilikdir, amma “vuruşdular (isə)” ifadəsi cəmdir. Normalda “ikteatela=اقتتلا” şəklində olmalı idi.

Cavab: Əvvəlki iddiada bunun cavabı onsuz da verildi. “iki qrup” və “ikisinin arası” ifadələri ləfzə görə tesniyedir; “vuruşdular” ifadəsi isə mənaya görə cəmdir.

9. Səhv iddiası: Münafiqun 10. ayədə keçən “rabbi levla ehharteniy ile ecelin garibin fe essaddeka ve EKUN minessalihin=رَبِّ لَوْلَا أَخَّرْتَنِي إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُن مِّنَ الصَّالِحِينَ” ifadəsindəki “ekun=أكن” ifadəsi, əvvəlində keçən “fe=ف” ‘yə bağlı olduğu üçün “ekune=اكون” şəklində olmalı idi. Çünki kontekstində olan “fe essaddeka =فاصدق” feli sualın cavabı olan “fe=ف” ilə mensuptur. Dolayısilə, “ekune=اكون” yazmalı idi.

Cavab: “ekun=أكن” feli, “essaddeka=أصدق” felinin mahalına atıf etmişdir. Onun mahalı isə cavab cümləsi olduğu üçün “ekun=أكن” şəklində bitmişdir. Normalda cümlə “…essaddek ve ekun=أصدق واكن” takdirindədir. Sualın cavabı olaraq gələn “fe=ف” hərfi “saddek” felini nasb etdi, “ekun=أكن” feli onun mahalına atıf oldu. Dolayısilə, qrammatika baxımından doğru bir ayədir.

10. Səhv iddiası: Şəms 5. ayədəki “vessemai ve MA benahe=وَالسَّمَاء وَمَا بَنَاهَا” ifadəsi normalda “…ve MEN benahe=ومن بناها” şəklində olmalı idi. Çünki mənası “səmaya və onu düzəldənə and olsun” mənasındadır. Düzəldən Allah olduğuna görə, şüurlu varlıqlar üçün işlədilən “men=من” gəlməli idi, amma “ma=ما” gəlmişdir.

Cavab: Buradakı “ma=ما” məsdər məqsədlidir, yəni ayənin mənası “Onu düzəldənə” deyil, “Onun quruluşuna” mənasındadır. (zad’ul mesir) əgər ismi mevsul olaraq qəbul etsək belə, yenə problem çıxmaz. Çünki “ma=ما”, eynilə “bi=ب” yəni “ilə” hərfinin, istər quran’da, istərsə də digər mətnlərdə “fi=في” yəni “içində” mənasında bir-birinin yerinə işlədilə bildiyi kimi, “men=من” yerinə də işlədilə bilər. Necə ki, quran yalnız bu ayədə deyil, başqa ayələrdə də Allah üçün “ma=ما” işlətmişdir.

11. Səhv iddiası: Fussilət 11. ayə “duman halında olan göyə yönəldi. Ona və yerə…dedi. O ikisi də ‘istəyərək gəldik’ dedilər”

Bu ayədə “dedilər” yəni “kaleta=قلتا” ifadəsi doğru olaraq tesniye gəlmişdir. Ancaq davamındakı “tai’ıyn=طائعين” ifadəsi isə cəm və müzəkkər gəlmişdir. Halbuki “göy və yer” müzəkkər deyil, müənnəs isimlərdir. Say baxımından iki ədəd olduqları üçün “tai’ıteyni=طاعئتين” yazmalı idi.

Cavab: “göy” mənasında olan “sema=سماء” sözü tək olsa da, cəm yerinə də işlədilə bilər. (müfredat: سما, quranda nümunəsi var) yəni ayə “duman halında olan GÖYLƏRƏ yönəldi” mənasında ola bilər. Məna etibarilə cəm; ləfz etibarilə tək gəlmişdir. “ikisi dedi” ifadəsi ləfz olaraq tesniye gəlmişdir. “istəyərək gəldik” ifadəsi məna etibarilə cəm gəlmişdir. Müzəkkər formada işlədilməsi isə onların şüurlu varlıqlar mövqeyinə qoyulmalarına görədir. Çünki “hər şüursuz cəm tək bir müənnəs hökmündədir” qaydası gərəyincə ayədə anladılan göy və yerin şüurlu tanıdılmaması lazım idi. Amma şüurlu qəbul edildikləri üçün müzəkkər formada gəlmişlər. (zəməxşəri)

12. Səhv iddiası: Əraf 56. ayə “…Həqiqətən, Allahın Rəhməti yaxşılara yaxındır.” Buradakı “yaxındır” yəni “karibun=قريب” sözü müzəkkərdir. Amma “rahmet-allahi=رحمة الله” sözü isə müənnəsdir. Normalda mübtəda və xəbər arasında cins uyğunluğu gərəyincə “karibetun=قريبة” şəklində müənnəs olmalı idi. Çünki “rahmet=رحمة” sözü müənnəsdir.

Cavab: “Rahmet=رحمة” sözü həqiqi müənnəs deyil. Yəni “rahm=رحم” şəklində müzəkkər mənasındadır. Həqiqi olmadığı üçün xəbəri müzəkkər gəlmişdir. (Zəməxşəri:kəşşaf) məsələn, “nisvetun=نسوة” sözü “qadınlar” mənasına gəlir. Lakin müənnəsliyi həqiqi olmadığı üçün Yusuf 30. ayədə də müzəkkər feil olan “ka’le=قال” feli işlədilmişdir.

Başqa bir ehtimala görə bu söz məsafə mənasında işlədildiyi üçün müzəkkər gəlmişdir. (Fərrâ)

13. Səhv iddiası: Əraf 160. ayə “onları on iki qəbiləyə ayırdıq” Bu ayədəki “on iki qəbilə” ifadəsində keçən “qəbilə” sözü “esbaten=اسباطا” şəklində cəm gəlmişdir. Halbuki 10-dan yuxarı saylarda madud tək gəlir, buna görə “sebten=سبطا” şəklində tək yazmalı idi.

Cavab: “esbaten=اسباطا” sözü madud deyil, bedeldir və ya temyiz məqsədlidir. (Beydavi) bir növ “Onları, yəni nəsilləri on ikiyə ayırdıq” deyilmişdir.

Həmçinin Quran kitab halına gətirilməzdən əvvəl hər nə qədər ərəbcə mətnlərin olduğu bilinsə də, bunlar sadə divar yazıları və bəzi ticarət qəbzlərindən o yana keçmir və QURAN ƏRƏBCƏ YAZILMIŞ İLK KİTABDIR. Bu baxımdan ərəb imla və qrammatika qaydaları üçün yazılı tək əsər, tək qaynaq Qurandır. Yəni Quran ərəb dilinə istiqamət verən bir qaynaqdır.

Nəticə olaraq Quranda heç bir qrammatika səhvi yoxdur.