Куранда грамматикалык ката жок

Answring İslam сыяктуу исламга каршы чет элдик сайттар тарабынан ортого салынган, түрк атеисттери тарабынан да -көпчүлүгүнүн өздөрүнүн да бул дооматтардын туура же туура эмес экени тууралуу маалыматы жок болгонуна карабастан- бөлүшкөн “Курандагы грамматикалык каталар” аталышындагы жазууга жооп даярдадым. Мурда жооп берген кандайдыр бир сайтты же авторду көргөн эмесмин. Көбүнчө “Арабча диалект айырмачылыктары” түрүндө каршы пикирлер айтылган, бирок кеңири түшүндүрмө берген эч ким болгон эмес. Узун болсо да, мүмкүн болушунча бардыгы түшүнө тургандай деңгээлде айтып берүүгө аракет кылдым. Жакшы окуңуздар эмекти сыйлоо максатында бөлүшсөңүздөр кубанам.

1. Ката дооматы: маида 69-аятта кездешкен “Сабиилер” сөзүнүн i’rab катасы.

Арабчада сөздөр ордуна жараша i’rab алат. Мисалы, көптүк формадагы аттар ээ катары келсе, “merfu” болот. Акыры “u’ne” [ون ] түрүндө бүтөт. Бирок сүйлөмдө толуктооч катары келсе, “mensup” болот. Акыры “i’ne”[ين]түрүндө бүтөт. Бирок mensup жана merfu болуу учурлары муну менен эле чектелбейт. Сөздөрдүн алдына “inne, enne” [أن إن] түрүндөгү “nasb бөлүкчөлөрү” келсе, ээлер кайрадан “i’ne” [ين] түрүндө жазылат. Биздин темабыз болгон Маида 69-аят “inne” [إن] nasb бөлүкчөсү менен башталгандыктан, аяттагы “Сабиилер” маанисиндеги “sabiiUNE=الصَّابِئِينَ” сөзү inne-нин аты болгондуктан “sabi’İNE=صابئين” түрүндө болушу керек эле. Чындыгында, ошол эле i’rab-та Бакара 62 жана Хаж 17-аятта “Sabi’İNE=صابئين” түрүндө келген.

Жоопко келсек: мурда “Атеисттердин Куранда ката таптык деп ойлошунун жалгыз себеби — билимсиздик” дегем. Бул доомат да муну тастыктап жатат. Анткени бир аздан кийин айтып бере тургандай, тилдин башка өзгөчөлүктөрүн билген адам мындай дооматты ортого салып “ката таптык!” демек эмес.

Арабчада “takdim ve tehir”, башкача айтканда, “алдыга алуу жана кечиктирүү” деп атаган өзгөчөлүк бар. Мисалы, түркчө сүйлөм түзүп жатканда “Мен Стамбулга бардым” дегендин ордуна “Стамбулга бардым мен!” деп сүйлөмдү бир аз күчтүүрөөк басым менен айта алабыз. Жасаган жалгыз ишибиз — ээнин, баяндоочтун жана толуктоочтун ордун алмаштыруу. Ошол сыяктуу арабчада да ээ менен толуктоочтун орду алмаштырылып, сүйлөмгө күчтүү маани кошулушу мүмкүн. Буга эң сонун мисал — Тагабун 13-аяттагы төмөнкү сөз айкашы: “ve ale Allahi fe-l yetevekkelil müminun= وَعَلَى اللّٰهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ” Адатта бул сөз айкашы “fe-l yetevekkelil müminune ale Allahi= فليتوكل المؤمنون على الله” түрүндө [fiil + fail+ meful эрежесине ылайык] болушу керек эле. Бирок толуктооч, ээ жана баяндооч орун алмашып, аятка “ыймандуулар ЖАЛГЫЗ Аллахка тобокел кылышсын” деген маани кошуп койду. Эгер мен айткандай жазылганда “ыймандуулар Аллахка тобокел кылышсын” маанисинде болмок.

Бул эрежени түшүнгөндөн кийин маида 69-аятка кайрылалы: Бул аятта да “takdim ve tehir” бар. Аят көптөгөн тил илимпоздорунун пикири боюнча төмөнкүдөй: “إن الذين آمنوا والذين هادوا من آمن باللّه واليوم الآخر وعمل صالحا فلا خوف عليهم ولا هم يحزنون والصابئون والنصارى كذلك Албетте, ишенген адамдар жана жөөттөр.. [булардан] ким Аллахка жана акырет күнүнө ишенсе жана аң-сезимдүү түрдө оңдоочу иштерди жасаган болсо, эми аларга коркунуч жок жана алар кайгырбайт. Сабиилер жана христиандар да ушул сыяктуу”

“Сабиилер” сөзү ээ ордунда турат жана inne-ден көз карандысыз. Takdim колдонулуп башка алынган, ошондуктан merfu болуп “Sabi’une=الصَّابِؤُونَ” түрүндө жазылган. Бул айткандарымды өзүң ойлоп тапкан эмесмин, “сибавейхи, заджадж, замахшари, эл Халил” сыяктуу көптөгөн тил илимпоздорунун пикири боюнча аяттын takdiri ушул.

Дагы бир түшүндүрмө боюнча да бул аяттагы “inne=ان” nasb бөлүкчөсү эмес, “ооба” маанисинде колдонулган. Мисалы, бир акын мындай деген: ويقلن شيب قد علاك وقد كبرت فقلت إنه] “[аялдар] ‘башың агарды жана сен картайдың’ дешет. [мен да] ооба (İNNEh=انه) дедим.]” Бул жерде “inne=إن” “ооба” маанисинде колдонулган. (куртуби)

2. Ката дооматы: Ниса 162-аятта аттардын баары ээ [müpteda] катары merfu, башкача айтканда, “u’ne=ون” түрүндө келип жатканда, “[намазды] аткаргандар” маанисиндеги “mukimİ’NE=مقيمين” аты mensup болуп келген.

Дагы эле билимсиздиктен келип чыккан ката дооматы. Арабчада бир сөзгө “Өзгөчө….буларды назарда тутуп жатам” маанисинде ат mensup кылынышы мүмкүн. Сибавейхи бир нече тексттен мисал келтирип, аят “өзгөчө намазды аткаргандар” маанисинде экенин айткан. Ошол тексттердин бири төмөнкү: وكل قوم أطاعوا أمر سيدهم إلا نميرا أطاعت أمر غاويها الظاعنين ولما يظعنوا أحدا والقائلون لمن دار نخليها Ар бир коом кожоюндарынын буйругуна баш ийди numeyriler мындан тышкары. Алар эң тентектеринин буйругуна баш ийишти. өзгөчө эч кимди жолго койбогон ал жолоочуларды назарда тутуп жатам Бер Биз бул жарда кимге таштап кетебиз, дегендер” (котормо жана цитата: куртуби) Мисалы, бул жерде “ez zaınİN=الظاعنين” сөзү mensup болуп келген. Адатта merfu болуп келиши керек эле. Бирок “өзгөчө, буларды назарда тутуп жатам” маанисинде mensup болуп келген. Демек, тиешелүү аятта да “өзгөчө намазды аткаргандарды назарда тутуп жатам” маанисинде mensup болуп келген. (замахшари)

3. Ката дооматы: Таха 63-аятта “in hezeni=إن هذان” сөз айкашы nasb бөлүкчөсү болгон tahfif кылынган “in” себептүү “in hezeyni=هذين” түрүндө mensup болушу керек эле.

Жооп: Керек эмес, арабчада дагы эле мындай колдонуу бар. Мисалы, “in zeydun lemuntalikun=إن زيد لمنطلق” [Зейд, сөзсүз келүүчү] деп айтылат. (Замахшари: кашшаф) бул сөз айкашында да “in” бар, тиешелүү аяттагыдай tekid lamı менен келген, бирок “zeyd” аты “zeyden” түрүндө mensup болуп келүүнүн ордуна “zeydun” түрүндө келген. Демек, бул аятта да грамматикалык көйгөй жок.

4. Ката дооматы: Бакара 177-аяттагы “Чыныгы жакшылык Аллахка… Ишенген, сүйгөн мал-мүлкүн берген… Намазды аткарган… Эч кимдин… Сөз бергенде сөзүнө бек тургандардын жана сабыр кылгандардын [жакшылыгы]…” сөздөрү чындыгында “ишенген, берген, аткарган” түрүндө эмес, “ишенүүчү, берүүчү, аткаруучу” түрүндө кеңири чакта болушу керек эле. Дагы “сабыр кылгандар” сөзү “sabirune=الصابرون” түрүндө болушу керек болгондо, “sabirine=صابرين” түрүндө жазылган.

Биринчи доомат жараксыз. Анткени бул аятта ишенген, сүйгөн мал-мүлкүн берген, намазды аткарган, ошентип чын дилдүүлүгүн далилдеген кишинин жасаган жакшылыгы мисал катары берилгендиктен, өткөн чак этиши колдонулган. Сөзсүз кеңири чак этиши колдонулушу керек экенине эч кандай далил жок. Анын үстүнө Куранда жалпысынан “Эй, ишенүүчүлөр!” ордуна “Эй, ишенген кишилер!” деп өткөн чак этиши колдонулат. Мындан тышкары өткөн чак этиши кеңири жана келер чактын ордуна колдонулган көптөгөн аяттар бар. Мисалы, Фатыр 27-аят “Аллахтын асмандан суу түшүргөнүн көрбөдүңбү? Анан аны менен түрдүү түстөгү түшүмдөрдү чыгардык” колдонулган сөздөр бул логика боюнча “түшүрүп жатканын…чыгарып жатабыз” түрүндө кеңири чак менен колдонулушу керек эле. Бирок тилдин түзүлүшү, ордуна жараша өткөн чак этиши келер чактын ордуна колдонуларын көрсөтүп турат. Мындан тышкары кыямат күнү боло турган окуялар да көптөгөн аяттарда өткөн чак этиши менен “Аллах мындай деди… Китеп ортого коюлду, тозокко жана бейишке айдалышты” түрүндө баяндалган. Текшерип көрсөңүздөр болот: (39:68; 75:8,9; 25:30; 7:44-48; 6:128; 20:125,126; 23:112-114) Логикалык жактан ойлонуп көрөлү: Тилдин мындай колдонулушу “ката” болсо, ошол мезгилдеги арабдар “ката бар” деп каршы чыгышмак. Бирок катанын тескерисинче, алардын өздөрүнүн тил колдонуусу ушундай болгондуктан, буга эч ким илинген эмес, тил илимпоздору да бул нерсеге илинген эмес.

Башка дооматка келсек, аяттагы “sabirine=صابرين” сөзү “Өзгөчө сабыр кылгандарды назарда тутуп жатам” маанисинде mensup болуп келген. Буга 2-дооматта жооп берилди.

5. Ката дооматы: Алимран 59-аяттагы “…Аллах адамды топурактан жаратты, анан ‘бол’ деди ал да болду” сөзүндөгү “болду” деген сөздүн кеңири чак этиши чындыгында өткөн чак этиши менен “kane=كان” болушу керек эле. Бирок кеңири чак этиши менен “yekunu=يكون” деп жазылган. Аятка “‘бол’ деди, ал да боло калууда” деген маани берип жаткандай. 4-дооматта өткөн чак этиши келер чактын ордуна колдонулганына мисалдарды бергем. Ошол сыяктуу өткөн чактагы баян да келер чак этиши менен баяндалышы мүмкүн.

Мисалы, Бакара 102-аятта “...me tetlu-ş seyatinu=ما تتلو الشياطين” сөз айкашы кездешет. “tetlu=تتلو” кеңири чак этиши. Адатта “me TELETi-ş şeyatinu=ما تلت الشياطين” түрүндө “telet=تلت” деп жазылып, өткөн чак этиши колдонулушу керек эле. Бирок өткөн чактагы баян болгондуктан, кеңири чак колдонулду. Сүйлөмгө бир түрдүү “шайтандардын окуп жаткан нерселерине.” деген маани кошот. Тиешелүү аятка да бир түрдүү “Аллах аны топурактан жараткан эле, анан ага ‘бол’ деген эле, ал да боло калган эле” деген маани берет. Бул аят өткөн чактагы баян болгондуктан кеңири чак этиши менен баяндалганын тил илимпоздору болгон замахшари, Наххас сыяктуу көптөгөн адамдар айткан.

Демек, бул аятта да ката жок, доомат билимсиздиктен келип чыккан жаңылыш.

6. Ката дооматы: Анбия 3-аяттагы “eserru-n necve ellezine zalemu=وَأَسَرُّوا النَّجْوَى الَّذِينَ ظَلَمُوا” сөз айкашы. Этиш сүйлөм болгондуктан, fail болгон “ellezine zalemu =الذين ظلمو” айтылганда этиш жекелик болушу керек эле. Башкача айтканда, сөз айкашы “eserra-n necve… =أسر النجوى…” түрүндө болушу керек эле.

Бул ката (!) дооматына берилген жооп жакшыраак түшүнүлүшү үчүн, адегенде ката дооматына мисал берели. Мисалы, “окуучулар [класстан] чыгышты” маанисинде этиш сүйлөм түзө турган болсок, “harece-t tullebu=خرج الطلاب” дейбиз. Этишти “чыгышты” түрүндө эмес, “чыкты” түрүндө жекелик кылып айтабыз. Анткени сүйлөмдүн fail-и болгон “tullebu=الطلاب” сөзү айтылган. Бирок сүйлөмдө fail-ди айтпаган болсок, “haracu=خرجو” түрүндө “чыгышты” дейт элек, акырындагы “و” fail-дин ордун басмак.

Дооматты ортого салган дос аяттын уландысындагы “ellezine zalemu =الذين ظلمو” сөз айкашын fail деп ойлогон, чындыгында бул сөз айкашы fail эмес, bedel. Мисалы, “үйдөгү кишилер, башкача айтканда, Абдулла уулдары кетишти” маанисинде “inne-lleziyne fi-d dari intaliku benu Abdullah =إن الذين في الدار انطلقوا بنو عبداللّه” деп айтылат. Бул жерде “intaliku=انطلقوا” этиши көптүк болуп, уландысында айтылган “benu Abdullah=بنو عبد الله” сөз айкашы да bedel. Сүйлөмгө “үйдөгү кишилер, БАШКАЧА АЙТКАНДА, Абдулла уулдары” деген маани берген. (куртуби) ошондуктан тиешелүү аяттагы “ellezine zalemu=الذين ظلمو” сөз айкашы bedel. Жыйынтыгында дагы эле грамматикалык ката жок.

7. Ката дооматы: Хаж 19-аяттагы “hezeni hasmeni ihtesamu fi rabbihim=هَذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ” сөз айкашы. Бул жердеги “hezeni hasmeni=هَذَانِ خَصْمَانِ” сөздөрү tesniye, башкача айтканда, кош сан. “Бул экөө — эки жоопкер” деген маанини берет. Бирок уландысындагы “ihtesamu =اختصمو” сөзү tesniye эмес, cemi, башкача айтканда, көптүк сан. Адатта tesniye, башкача айтканда, кош сан катары “ihtesama=اختصما” деп айтылышы керек эле.

Жооп: “hezeni hasmeni =هَذَانِ خَصْمَانِ” сөз айкашы lafz-га жараша, “ihtesamu=اختصمو” сөзү болсо маанисине жараша. Анткени “Бул эки доогер” дегенде, “Бул эки доогер [топ]” деген маани назарда тутулган. Tesniye lafz-га жараша келген. Көптүк болгон “доолашты” сөзү болсо маанисине жараша келген. Ушуга окшош колдонуу Мухаммед 16-аятта да бар. “minhum men yestemiu ileyke=منهم من يستمع إليك”, башкача айтканда, “Алардан сага кулак салган киши бар.” сөзүндөгү “киши” [من] lafz боюнча жекелик, бирок мааниси боюнча көптүк болгондуктан, аяттын уландысында “hatte ize haracu=حتى إذا خرجو”, башкача айтканда, “Акыры ЧЫГЫШКАН кезде” деп айтылган. Чындыгында бул жердеги “чыгышкан” сөзү көптүк. Анткени маанисине жараша көптүк колдонулган. (замахшари) демек, мунда да грамматикалык ката жок.

8. Ката дооматы: Хужурат 9-аяттагы “vein taifeteyni min-el müminine ikteatulu, fe eslihu beynehume= وَإِن طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهما” сөз айкашында “эки топ” жана “экөөнүн арасын” сөздөрү tesniye, башкача айтканда, кош сан, бирок “согушушту (болсо)” сөзү көптүк. Адатта “ikteatela=اقتتلا” түрүндө болушу керек эле.

Жооп: Мурунку дооматта мунун жообу берилген. “эки топ” жана “экөөнүн арасы” сөздөрү lafz боюнча tesniye; “согушушту” сөзү болсо мааниси боюнча көптүк.

9. Ката дооматы: Мунафикун 10-аяттагы “rabbi levla ehharteniy ile ecelin garibin fe essaddeka ve EKUN minessalihin=رَبِّ لَوْلَا أَخَّرْتَنِي إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُن مِّنَ الصَّالِحِينَ” сөз айкашындагы “ekun=أكن” сөзү алдындагы “fe=ف” ‘ге байланыштуу болгондуктан, “ekune=اكون” түрүндө болушу керек эле. Анткени контекстиндеги “fe essaddeka =فاصدق” этиши суроонун жообу болгон “fe=ف” менен mensup. Демек, “ekune=اكون” деп жазылышы керек эле.

Жооп: “ekun=أكن” этиши “essaddeka=أصدق” этишинин mahal-ына atıf кылган. Анын mahal-ы болсо жооп сүйлөм болгондуктан, “ekun=أكن” түрүндө бүткөн. Адатта сүйлөм “…essaddek ve ekun=أصدق واكن” takdir-инде. Суроонун жообу катары келген “fe=ف” тамгасы “saddek” этишин nasb кылды, “ekun=أكن” этиши анын mahal-ына atıf болду. Демек, грамматика жагынан туура аят.

10. Ката дооматы: Шамс 5-аяттагы “vessemai ve MA benahe=وَالسَّمَاء وَمَا بَنَاهَا” сөз айкашы адатта “…ve MEN benahe=ومن بناها” түрүндө болушу керек эле. Анткени мааниси “асманга жана аны жасаганга ант болсун” дегенди билдирет. Жасаган Аллах болгондуктан, аң-сезимдүү жандыктар үчүн колдонулган “men=من” келиши керек эле, бирок “ma=ما” келген.

Жооп: Бул жердеги “ma=ما” mastar максатында, башкача айтканда, аяттын мааниси “Аны жасаганга” эмес, “Анын түзүлүшүнө” дегенди билдирет. (зад’ул месир) эгер ismi mevsul катары кабыл алсак да дагы эле көйгөй чыкпайт. Анткени “ma=ما”, так эле “bi=ب”, башкача айтканда, “менен” тамгасы куранда да, башка тексттерде да “fi=في”, башкача айтканда, “ичинде” маанисинде бири-биринин ордуна колдонула алгандай, “men=من” ордуна да колдонула алат. Чындыгында куран бул аятта гана эмес, башка аяттарда да Аллах үчүн “ma=ما” колдонгон.

11. Ката дооматы: Фуссилат 11-аят “түтүн абалындагы асманга багыт алды. Ага жана жерге…деди. Ал экөө да ‘каалап келдик’ дешти”

Бул аятта “дешти”, башкача айтканда, “kaleta=قلتا” сөзү туура болуп tesniye келген. Бирок уландысындагы “tai’ıyn=طائعين” сөзү көптүк жана эркек жынысында келген. Чындыгында “асман жана жер” эркек жынысындагы эмес, аял жынысындагы аттар. Саны боюнча экөө болгондуктан “tai’ıteyni=طاعئتين” деп жазылышы керек эле.

Жооп: “асман” маанисиндеги “sema=سماء” сөзү жекелик болсо да көптүктүн ордуна да колдонула алат. (муфрадат: سما, куранда мисалы бар) башкача айтканда, аят “түтүн абалындагы АСМАНДАРГА багыт алды” маанисинде болушу мүмкүн. Мааниси боюнча көптүк; lafz боюнча жекелик келген. “экөө деди” сөзү lafz боюнча tesniye келген. “каалап келдик” сөзү мааниси боюнча көптүк келген. Эркек жынысындагы формада колдонулушу болсо, алардын аң-сезимдүү жандыктар ордуна коюлганынан улам. Анткени “ар бир аң-сезимсиз көптүк бир аял жынысынын өкүмүндө” эрежесине ылайык, аятта баяндалган асман менен жер аң-сезимдүү катары тааныштырылбашы керек эле. Бирок аң-сезимдүү деп кабыл алынгандыктан, эркек жынысындагы формада келишкен. (замахшари)

12. Ката дооматы: Араф 56-аят “…Чындыгында, Аллахтын Ырайымы жакшыларга жакын.” Бул жердеги “жакын”, башкача айтканда, “karibun=قريب” сөзү эркек жынысында. Бирок “rahmet-allahi=رحمة الله” сөзү болсо аял жынысында. Адатта ээ менен баяндооч ортосундагы жыныс ылайыктуулугу боюнча “karibetun=قريبة” түрүндө аял жынысында болушу керек эле. Анткени “rahmet=رحمة” сөзү аял жынысында.

Жооп: “Rahmet=رحمة” сөзү чыныгы аял жынысында эмес. Башкача айтканда, “rahm=رحم” түрүндө эркек жынысы маанисинде. Чыныгы болбогондуктан, хабары эркек жынысында келген. (Замахшари:кашшаф) мисалы, “nisvetun=نسوة” сөзү “аялдар” дегенди билдирет. Бирок аял жынысы чыныгы болбогондуктан, Юсуф 30-аятта да эркек жынысындагы этиш болгон “ka’le=قال” этиши колдонулган.

Дагы бир ыктымал боюнча бул сөз аралык маанисинде колдонулгандыктан эркек жынысында келген. (Фарра)

13. Ката дооматы: Араф 160-аят “аларды он эки урууга бөлдүк” Бул аяттагы “он эки уруу” сөзүндөгү “уруу” сөзү “esbaten=اسباطا” түрүндө көптүк болуп келген. Чындыгында 10дон жогорку сандарда да madud жекелик келет, ошондуктан “sebten=سبطا” түрүндө жекелик жазылышы керек эле.

Жооп: “esbaten=اسباطا” сөзү madud эмес, bedel же temyiz максатында. (Байдави) бир түрдүү “Аларды, башкача айтканда, урпактарды он экиге бөлдүк” деп айтылган.

Мындан тышкары Куран китеп абалына келтирилгенге чейин арабча тексттер бар экени белгилүү болсо да, булар жөнөкөй дубал жазууларынан жана айрым соода дүмүрчөктөрүнөн ашпайт жана КУРАН — АРАБЧА ЖАЗЫЛГАН БИРИНЧИ КИТЕП. Ушул контекстте арабча орфография жана грамматика эрежелери үчүн жазылган жалгыз чыгарма, жалгыз булак — Куран. Башкача айтканда, Куран араб тилине багыт берген булак.

Жыйынтыгында, Куранда эч кандай грамматикалык ката жок.