Qurana görə həqiqi ağıl: Ağıl haqqında

Ağıl haqqında bu günə qədər saysız tərif verilmişdir. Ancaq bunların heç biri ağlın əsl mənası haqqında insanlara tam bir fikir verməyə kafi ola bilməmişdir. Çünki bu mənfəətləri edən şəxslər ağlı tərif edərkən doğru qaynağa müraciət etməmiş, ağlı yalnız öz məntiqləri ilə qiymətləndirməyə çalışmışlar. Halbuki əvvəlki hissədə ifadə etdiyimiz kimi, ağlın nə olduğu mövzusunda bizə məlumat verə biləcək qaynaq sonsuz ağıl sahibi olan Allahın endirdiyi Qurandır.

Allahdan qorxan və səmimiyyətlə Qurana tabe olan hər insan ağıllıdır. Ancaq insanların çoxu bu cür böyük neməti asanlıqla əldə etmə imkanına sahib olduqlarından xəbərsizdirlər. Ağlın, insanların doğuşdan qazandıqları zehni qabiliyyət olduğunu sandıqları üçün, sahib olduqlarından uzaqda qavrayış qazana biləcəklərinə ehtimal verməzlər.

Bir örnəklə açıqlayacaq olsaq, kiçik bir uşağın, dünyanın yalnız öz evi, sinifi, müəllimi və oyuncaqları ilə məhdud olduğunu sanması kimidir. Şübhəsiz kiçik bir uşağın öz ətrafının kənarına çıxıb, dünyaya yetkin bir insan gözüylə baxması mümkün olmaz. Bu səbəblə də bütün idealları, bütün dərdləri və bütün fəaliyyətləri öz dünyası ilə məhdud qalar. Halbuki uşağın həyatını izləyən yetkin bir insan onun əslində nə qədər məhdud bir dünyada yaşadığını çox açıq şəkildə görər. Çünki yetkin bir insan dünyanın bir ev, bir sinif və bir neçə oyuncaqla məhdud olmadığını qavraya biləcək təcrübəyə və məlumata malikdir.

Məhz ağıl üçün də buna bənzər bir vəziyyət keçərlidir. Ağılsız insan hər şeyin ən doğrusunu özünün bildiyini, ən ağıllı insanın özü olduğunu, ən gözəl həyatı özünün yaşadığını, bu səbəbdən də ən doğru yolda olanın özü olduğunu sanar. Daha mükəmməl bir həyat şəklinin, zehin quruluşunun varlığına ehtimal vermədiyi üçün müqayisə etməsi və aradakı fərqi təsbit edə bilməsi mümkün olmaz. Halbuki Quranda insanlara, çox üstün həyat tərzi, çox irəli qavrayış və düşünmə qabiliyyəti təqdim edən “ağıl” kimi böyük bir nemətin varlığından bəhs edilmişdir. Məhz bu rəhbərdə izah ediləcək olanlar, Quran ayələri istiqamətində ağlı təyin edəcək, ağlın insana iti şüur açıqlığı və qavrayış qabiliyyəti qazandırdığını ortaya qoyacaq. Allah bir ayəsində belə buyurmaqdadır:

Həqiqi ağıl nədir?

Kitabın əvvəlində da ifadə etdiyimiz kimi, “ağıl” sözü cəmiyyətdə ümumiyyətlə insanların zəka səviyyəsini ifadə etmək məqsədiylə istifadə edilər. Halbuki ağıl, zəkadan çox üstün və daha dərin qavrayış şəklidir.

Zəka, ən bilinən mənasıyla insanın düşünmə, həqiqətləri qəbul etmə, mühakimə etmə və nəticə çıxarma qabiliyyətlərinin hamısıdır. İlk dəfə qarşılaşılan, ya da ani olaraq inkişaf edən hadisələrə uyğunlaşma təmin edə bilmə, anlama, öyrənmə, analiz qabiliyyəti, beş duyğunun, diqqətin və düşüncənin sıxlaşdırılması, detallara diqqət yetirilməsi həmişə zəka sayəsində reallaşdırılar. Məsələn ağıllı bir professor hadisələrin fiziki işləməsini çox ardıcıl olaraq qavraya bilər, bunları düsturlaşdıra bilər. Ya da yaddaşı güclü olan ağıllı bir insan hadisələrdəki dolaşıq nöqtələri və detal sayıla biləcək bir çox mövzunu xatırlaya bilər. Praktik zəka sahibi biri isə, qarşılaşdığı hadisələrə praktik və asanlaşdırıcı həllər gətirə bilər.

Ağıllı bir insan isə, zəkanın təmin etdiyi bütün bu üstünlükləri istifadə etməsi ilə yanaşı, ağıllı bir insanın sahib olmadığı qavrayış və qabiliyyətə də malikdir.

Ağıllı bir insan, ancaq müəyyən bir mövzuda çalışaraq, ya da özünü öyrədərək, əldə etdiyi məlumat və təcrübələrlə bir şeylər bacara bilər. Ancaq bütün bunlar yalnız öyrənməyə, əzbərdən və təcrübələrə söykənən bacarıqlardır. Bu səbəbdən bu insan, müəyyən bir nöqtədə tıxanıb qalma, həll tapa bilməmə, girişdiyi bir işi nəticələndirə bilməmə kimi vəziyyətlərlə qarşılaşa bilər.

Ağıllı bir insan isə təhsil almadığı, təcrübəli olmadığı, hətta ilk dəfə qarşılaşdığı bir mövzuda belə, illərlə o mövzuda təhsil almış bir kimsədən belə iti və daha məqsədəuyğun nəticələr əldə edə bilər. Çünki ağıllı insan, bir mövzuda öz texniki məlumatı olmasa da dərhal ən praktik həlli tapar, lazım olsa o mövzudakı ən təcrübəli insanı təsbit edər və edilməsi lazım olan işi ona etdirərək nəticəyə çatdırar. Qısacası ağıl, insana zəkanın çox üstündə bir anlayış qazandıran, dərin düşünə bilmə, doğrunu tapa bilmə və hər mövzuda həll gətirə bilmə qabiliyyətidir. Üstəlik ağıl, həyatın hər sahəsinə hakim olan və bir çox mövzuda müvəffəqiyyət təmin edən bir qabiliyyətdir.

İnsana bu qabiliyyəti qazandıran yeganə xüsusiyyət isə imandır. Allah, iman edib Özündən qorxub çəkinmələrinə qarşılıq insanlara Qatından xüsusi bir anlayış verər. Quranda Allah qorxusunun insana qazandırdığı bu anlayış belə ifadə edilmişdir:

Görüldüyü kimi ağıl, Allahın iman edən kəslərə vicdanlarını istifadə etmələri nəticəsində anbaan doğrunu ilham etməsiylə ortaya çıxmaqdadır. İmanın qazandırdığı bu xüsusiyyət, insanın doğrunu səhvdən ayıra bilməsini və beləcə həyatın hər mərhələsində ən doğru şəkildə düşünə bilməsini, ən düzgün qiymətləndirmə edə bilməsini və ən məqsədəuyğun qərarlar ala bilməsini təmin etməkdədir. Ağıl sahibi bir insan, qarşılaşdığı hadisələrdə bir çox insanın görə bilmədiyi detalları görə bilər, incə diaqnozlar edə bilər və hadisələrdən ən doğru və ən hikmətli nəticələr çıxara bilər. Gələcəyə istiqamətli proyektlərdə çox mərhələli düşünə bilər, qarşılaşıla biləcək vəziyyətləri əvvəldən təsbit edə bilər və qüsursuz planlar edə bilər. Eyni şəkildə keçmişdəki təcrübələrini də ən yaxşı şəkildə qiymətləndirərək, bunları ən lazımlı yerlərdə ən ağıllı şəkildə istifadə edə bilər. Hadisələri aydın bir ağılla qiymətləndirə bildiyi üçün etdiyi hər iş xeyirli, danışdığı hər söz hikmətli və göstərdiyi hər rəftar ola biləcək ən ideal xüsusiyyətdədir.

Bütün bunlarla yanaşı ağıl eyni zamanda da insanın ruhunda, gözəlliklərdən çox zövq ala bilməsini təmin edən dərinlik meydana gətirər. Bu səbəblə çox insanın adi qarşıladığı və böyük vərdişlə baxdığı bir çox şeyin ardında gizlənən gözəllikləri, ağıl sahibi insanlar dərhal görə bilərlər.

Ancaq ağlın tərifini bu qədərlə məhdudlaşdırmaq əlbəttə ki, mümkün deyil. Çünki ağıl, insanın həyatının hər sahəsində özünü müəyyən edən bir imtiyaz və üstünlükdür. İrəliləyən sətirlərdə veriləcək olan məlumatlar imanın qazandırdığı ağlın nə qədər böyük nemət olduğunun daha yaxşı başa düşülməsini təmin edəcək.

Ağlın həqiqi sahibi Allahdır İnsan yaradılmış bir varlıqdır. Bu səbəbdən insanda görülən ağıl müstəqil bir qabiliyyət deyil; ona verilmişdir. Ağlın həqiqi sahibi isə insanı yaradan Allahdır. Allah, sonsuz və sərhədsiz ağlın sahibidir və dilədiyi an dilədiyi kimsəyə, imanı ölçüsündə bu neməti verməkdədir.

Özlərinə belə bir nemət verilən kəslər isə, içində olduqları dünyanı daha incə istiqamətləriylə qiymətləndirə bilərlər. Kainatın hansı tərəfinə dönüb baxsalar qarşılaşdıqları hər detalın Allahın sonsuz ağlının nümunələriylə dolu olduğunu görərlər. Quranda Allahın bu üstün ağlı və incəsənəti qarşısında insanın necə aciz qaldığı belə bir örnəklə izah edilmişdir:

Ayədə ifadə edildiyi kimi, Allahın yaratmasında ən kiçik nöqsan yoxdur. Çünki Allahın sonsuz ağlı, insanın məhdud ağlı ilə müqayisə edilməyəcək qədər üstün və bənzərsizdir. Kainatdakı hər sistemdə qarşılaşılan qüsursuz dizayn, bu üstün ağlın bir göstəricisidir. Allahın, insanlara bu cür qüsursuz sistemlər göstərməsinin bir səbəbi də, insanın ağlın həqiqi sahibinin Allah olduğunu bilməsi, Rəbbimizin böyüklüyünü qavraması və Ona təslim olub iman etməsidir.

Quranda keçən “...Sən pak və müqəddəssən! Sənin bizə öyrətdiklərindən başqa bizdə heç bir bilik yoxdur! Həqiqətən, Sən Bilənsən, Müdriksən!” (Bəqərə surəsi, 32) ifadəsi ağıllı insanların, ağlın əsl sahibinin Allah olduğunu təqdir edə bildiklərinə diqqət çəkməkdədir.

Ağıl və vicdan Əvvəlki hissələrdə də ifadə etdiyimiz kimi, vicdanına tabe olan hər insan asanlıqla doğrunu və səhvi görər. Ancaq bəzi insanlar vicdanlarının səsini eşitdikləri və doğrunu söylədiyini bildikləri halda onu boğmağa çalışarlar. Məhz belə bir vəziyyətdə də vicdanlarını örtən bu kəslər doğrunun və səhvin nə olduğunu ayırd edə bilməyəcək hala gələrlər. Allahın böyüklüyünü və bunun qarşılığında öz acizliklərini düşünməz, Allahın verdiyi xüsusiyyətləri özlərinin əldə etdikləri bir üstünlük sanar və özlərini böyük görməyə başlayarlar.

Məsələn, Allahın onlara verdiyi zəka və bacarıq ilə kosmosun, ya da insan bədəninin bilinməyən sirlərini kəşf edən bir elm adamı düşünək. Əgər bu insan ağlını istifadə etmirsə, kainatdakı qüsursuz nizamı, ya da insan bədəninin kim tərəfindən yaradıldığını düşünmürsə, lazım olan vicdana və qavrayışa da sahib ola bilməz. Kəşf etdiyi şeyin mükəmməlliyi qarşısında heyranlıq duyub, onu yaradan Allaha yönələrək Onu tərifləyib ucaldacağı yerdə, tapdığı şeydən ötəri qürurlanar və özünün təriflənməsini istəyər. Allah Quranda belə insanların öz nəfslərini ilah etdiklərindən və bu səbəblə də qəlblərinin möhürləndiyindən belə bəhs etmişdir:

Ayədə də ifadə edildiyi kimi, özünü ilahlaşdıraraq böyüklənən adam artıq gördüklərini və eşitdiklərini qavraya bilməz. Bunun nəticəsi olaraq da ağıl kimi böyük bir nemətdən də məhrum qalmış olar.

Başqa bir nümunə olaraq da təbiətdəki bənzərsiz dizaynları kəşf edən və bir çox canlının sahib olduğu qüsursuz sistemlər haqqında geniş məlumata sahib olan bir araşdırmaçı düşünək. Əgər bu adam şahid olduğu bu dizaynların təsadüfən meydana gəldiyini söyləsə böyük bir yanılmaya düşmüş olar. Və belə bir insanın ağıllı olduğunu söyləmək mümkün deyil. Çünki ağıl, insanın gördüyü canlılardakı və sistemlərdəki mükəmməlliyi Allahın yaratdığını qavraya bilməsidir.

Zəkalarıyla ön plana çıxan bu kəslər etdikləri kəşflərlə, məlumatları və bacarıqlarıyla insanların bəyənməsini qazana bilər, heyranlıq verici danışıqlar edə bilər və hətta bu görünüşləriylə dindən uzaq cəmiyyətlərdə bir üstünlük əldə edə bilərlər. Ancaq bu, hadisənin yalnız kənardan görünüşüdür; işin əslində isə bu kəslər həqiqi ağla dair bir əlamət göstərə bilməzlər.

Ancaq bu da əhəmiyyətlidir; bu kəslər, içərisində olduqları vəziyyətin fərqində deyildirlər. Zəkanın onları insanlar arasında ən üstün mövqeyə gətirdiyini zənn edər və qürurlanarlar. Ağıllı insan isə bu kəslərin, ağıldan tamamilə məhrum olduqlarını çox açıq şəkildə görə bilər. Və bu insanların, öz zənn etdiklərinin əksinə, əslində nə qədər aciz bir vəziyyətdə olduqlarını anlaya bilər. Necə ki, Allah Quranda “ağılla düşünə bilməyən” insanların içində olduqları bu aciz vəziyyəti belə bir örnəklə açıqlamışdır:

Ağıl artar?

Ağıl ilə zəkanın çox əhəmiyyətli bir fərqi daha vardır. Ağıl, sabit deyil, əksinə insanın həyatının sonuna qədər arta bilən və inkişaf edə bilən bir qabiliyyətdir. Ağlın bu xüsusiyyəti isə tamamilə Allah qorxusu və vicdan ilə əlaqəlidir. Allah bir ayəsində “Nə qədər bacarırsınızsa Allahdan qorxun. Peyğəmbərə qulaq asıb itaət edin...” (Təğabun surəsi, 16) hökmüylə inananlara güclərinin çatdığı nisbətdə Özündən qorxub çəkinmələrini əmr etmişdir. İnsan bu səbəblə heç bir zaman Allah qorxusunu yetərli görməməlidir. Davamlı olaraq özünü Allaha daha da yaxınlaşdıracaq yollar axtarar və bu məqsədlə vicdanını sonuna qədər istifadə etməlidir.

Belə bir vəziyyətdə Allah, səmimiyyətləri və Öz razılığını qazanmaq üçün göstərdikləri ciddi səy nisbətində bu kəslərə verdiyi anlayışı artıra bilər və sahib olduqları “doğrunu səhvdən ayırma qabiliyyətini” inkişaf etdirə bilər. Bu, Allahın iman edənlərə olan dəstəyi və Quranın əhəmiyyətli sirridir. İnsan əlindəki bu imkanı ən yaxşı şəkildə istifadə edərək, ağlın dünyada və axirətdə təmin etdiyi nemətləri qazanma imkanını əldə etmiş olar.

Ağıl təqlid edilə bilər?

Zəka sahibi bir insan, ağıllı insanla qarşılaşdığı zaman ondakı üstünlüyü fərq edər və ona qarşı gizli və ya açıq heyranlıq duyar. Ona bənzəmək və eyni üstünlüyü əldə etmək üçün bu kimsəni təqlid etməyə çalışar. Ancaq ona bu fərqi qazandıranın ağıl olduğunu qavraya bilmədiyi üçün həlli çox səhv yollarda axtarar. Etina etdiyi bu kimsənin bütün rəftarlarını, danışıqlarını, üslubunu müşahidə etməyə və öz üzərində tətbiq etməyə çalışar. Məlumatını, ədəbini, bacarığını artırar, bəlkə kitabxanalar dolusu kitab oxuyar, amma yenə də bu kimsənin ətrafında meydana gətirdiyi heyranlıq və təqdir oyandıran rəftarı əldə edə bilməz. Çünki ağlın qaynağı nə məlumat, nə bacarıq, nə mədəniyyət, nə də təhsildir. Əlbəttə ağıllı insan bu xüsusiyyətlərə də malikdir və bunları ən məqsədəuyğun şəkildə istifadə edər. Amma ağlın əsl qaynağı imandır; bu səbəblə bir insan Allaha səmimi qəlblə iman etmədiyi müddətcə hər nə edirsə etsin, nə təqlidlə, nə də başqa bir yolla ağlın gətirdiyi üstünlüyü əldə edə bilməz.

Həmçinin ağıl yalnız müəyyən zamanlarda tətbiq olunan bəzi hərəkətlər ilə məhdud deyil. Əksinə vəziyyətə, şərtlərə və mühitə görə dəyişən bir rəftar mükəmməlliyidir. İman sahibi insan, hər zaman qarşılaşdığı vəziyyətlərdə olduğu kimi heç gözləmədiyi və hətta ilk dəfə qarşılaşdığı hadisələrdə də iti ağıl göstərər.

Ağılsız insanın belə bir rəftar mükəmməlliyini təqlid edə bilməsi isə mümkün deyil. Bu kəslər ilk dəfə qarşılaşdıqları bir vəziyyətdə ümumiyyətlə çaxnaşmaya qapılar, nə edəcəklərini bilə bilməz, doğru olanı tapa bilməz və əksər hallarda çıxılmaz vəziyyətdə qalarlar. Ağlın insana qazandırdığı sürət, cəldlik, çözüm qabiliyyəti və canlılıq kimi xüsusiyyətlər bu kəslərdə olmaz.

Quranda iman etmədikləri halda özlərini dindar tanıtmağa çalışaraq möminlər arasında yer əldə etmək istəyən kəslərdən bəhs edilmişdir. Allahın münafiq olaraq adlandırdığı bu kəslər möminlərin bəzi xüsusiyyətlərini təqlid edə bilərlər. Məsələn Allahın əmr etdiyi şəkildə 5 vaxt namazını qıla bilər, mallarından sədəqə verə bilər, ya da dini mövzularda danışıqlar edə bilərlər. Allah, onların nümayiş məqsədli etdikləri bu rəftarları ayələrdə belə xəbər vermişdir:

Münafiqlər, həqiqətən də, Allahı aldatmağa çalışırlar. Halbuki Allah onları aldadır.

Görüldüyü kimi bu kəslər dinin bəzi hökmlərini nümayiş məqsədli olaraq yerinə yetirə bilməkdədirlər. Amma bu qəti bir həqiqətdir, bu kəslər ağıllı bir insanda ortaya çıxan əlamətləri tam olaraq təqlid edə bilməzlər. Bu səbəblə də bu insanların çoxu, danışıqları ilə, hadisələr qarşısında göstərdikləri reaksiyalarla özlərini ələ verər və səmimi müsəlmanlardan olmadıqlarını, istəmədən də olsa bildirmiş olarlar. Bu səbəbdən ağıl, iman edənlər ilə həqiqətən inanmadıqları halda özlərinə dindar imici vermək istəyənləri ayırd edən əhəmiyyətli xüsusiyyətdir.

Ağıl həqiqətə çatdırar Ağıl, imanı qavramamış bir çox insanın həyatlarında heç yaşamadıqları “üstün şüur ölçüsü”dür. Bu şüurda insanın zehni çox aydındır. Ancaq bu aydınlığı təmin edən faktor nə beynin tutumu, nə insanın zəka səviyyəsi, nə də qabiliyyətləridir. Bu zehin aydınlığının səbəbi insanın Allaha və Qurana olan imanıdır. Quranı özünə rəhbər edən insan, səhv bildiyi hər cür məlumatdan təmizlənmiş və bunların yerinə yalnız doğru məlumatlar yerləşdirmiş deməkdir.

Bu məlumatların ən əvvəlində dünya həyatının əsl üzü gəlir. Aydın ağla sahib bir insan Quran sayəsində Allahın dünya həyatını, insanları sınamaq üçün müvəqqəti yaratdığını bilər. Dünyanın xüsusi olaraq cazibədar yaradıldığını və bəzəndiyini, insanların bəzilərini özlərini bu bəzəklərə qapdıraraq əsl həyatları olan axirəti unutduqlarını açıq şəkildə görər. Ancaq özü, Quran sayəsində hər hadisənin həqiqi məlumatına çatdığı üçün, axirət həyatına istiqamətli hazırlıq edər.

İnsanın, ağlı sayəsində həqiqi məlumatına çatdığı bir başqa mövzu da ölüm həqiqətidir. Ağıl sahibi insan, dünyanın ən zəngin, ən gözəl, ən etibarlı insanı da olsa, bunların ona fayda təmin etməyəcəyinin və bir gün mütləq öləcəyinin fərqindədir. Ancaq ölümün bir son deyil, əksinə bir başlanğıc olduğunu, Allahın razılığına uyğun bir həyat sürənlərin cənnətə, dünya həyatına qapılıb Allaha qarşı olan məsuliyyətlərini unudanların isə cəhənnəmə gedəcəyini bilər. Üstəlik altmış-yetmiş ili aşmayan, üstəlik bir çox əksikliklə dolu olan dünya həyatının yanında cənnətin sonsuz və qüsursuz gözəllikdə olduğunu da dərk edir. Bu səbəblə də ölümü kədərlə qarşılanacaq, bir yox olma olaraq deyil, əksinə Allahın rəhmətinə qovuşacağı sonsuz həyatın başlanğıcı olaraq görər. Bu şüur onun axirət həqiqətini də tam olaraq qavramasını təmin edər.

Bu kəslərin yenə ağlın gətirdiyi şüur açıqlığı nəticəsində qavradıqları bir başqa mövzu da tale gerçəyidir. Onlar, sonsuz ağıl sahibi olan Allahın yer üzündə reallaşan böyükkiçik hər hadisəni müəyyən bir məqsəd və hikmət üzərinə yaratdığını bilərlər. Qarşılarına ilk baxışda tərs kimi görünən bir hadisə çıxsa belə, bunun ardında özləri üçün yenə bir xeyr gizli olduğunu və Allahın onları sınamaqda olduğunu unutmazlar. Bu həqiqəti qavradıqları üçün də Allaha tam bir təslimiyyətlə təslim olar, Ona böyük etibarla bağlanar və özləri üçün yaratdığı taleyə məmnuniyyətlə razı olarlar.

Ağıl doğru düşünməyi təmin edər Düşünmək, insanın ən əhəmiyyətli xüsusiyyətlərindən biridir. Ancaq bir çox insan bu xüsusiyyətini həqiqətən hikmətli və fayda verəcək mövzu yerinə, özünə və ətrafına heç bir fayda təmin etməyəcək mövzular üçün istifadə edər. Bəzən saatlarla hətta günlərlə düşünər, amma sərf etdiyi uzun vaxtın ardından ortaya heç bir nəticə çıxara bilməz. Halbuki bir insanın faydalı düşündüyünü iddia edə bilməsi üçün gördüyü, eşitdiyi, qəbul etdiyi, ya da ağlından keçirdiyi məlumatları fayda gətirəcək bir nəticəyə bağlaması lazımdır.

Məhz ağıl sahibi insanların fərqliliyi bu nöqtədə özünü göstərər. Ağıllı insan yalnız düşünmüş olmaq üçün deyil, nəticə əldə edə bilmək, fayda təmin edə bilmək, doğrunu tapa bilmək və gözəl bir şeylər çıxara bilmək üçün düşünər. Düşünəcəyi mövzuları isə yenə ağlıyla təyin edər; heç bir zaman vaxt itirəcək, nəticəyə çatdırmayacaq mövzulara qərq etməz, ağlını boş şeylərlə məşğul etməz. Məsələn, boş vəsvəsələrə, şeytanın vəsvəsələriylə məşğul olmaz, gələcəyə istiqamətli narahat edici düşüncələrlə vaxtını sərf etməz...

Bu mövzuda Quranı rəhbər edər və Allahın insanları üzərində düşünməyə təşviq etdiyi mövzuları özünə əsas götürər. Bu mövzuların ən əvvəlində isə özü daxil, tanışı, gördüyü, bildiyi hər şeyi yaradan Allahın böyüklüyünü düşünmək gəlir. Ağıl sahibi bir insan həyatının hər anında Allahın zamandan və məkandan münəzzəh olduğunu, varlığının hər şeyi əhatə etdiyini, bütün varlıqlar Ona möhtac ikən Onun heç bir şeyə ehtiyacı olmadığını, kainatın hakimi və sahibi olduğunu, hər an, hər saniyə bütün insanları müşahidə etməkdə olduğunu, onların ağıllarından keçirdikləri, ya da söylədikləri hər sözü bildiyini, etdikləri hər rəftarı gördüyünü və əzəldən əbədiyyətə qədər hər şeyin məlumatını Qatında saxladığını ağlından çıxarmaz.

Ağıllı insanın ən çox düşündüyü mövzulardan biri də Allahın sevgisini və razılığını necə qazana biləcəyidir. Çünki bu insan, dünyadakı hər kəsdən və hər şeydən çox özünü yaradan Allaha qarşı məsul olduğunu bilər. Yaşadığı hər an, qarşılaşdığı hər hadisədə özünü Allaha yaxınlaşdıracaq ən gözəl rəftarın hansı olduğunu düşünər. Ağlını davamlı xeyirli və gözəl işlər etmək mövzusunda işlədər, ətrafındakı insanlara qarşı həmişə ən gözəl rəftarı göstərməyə, ən gözəl sözü söyləməyə və Allahın istədiyi ən gözəl əxlaqı yaşamağa çalışar. Quranda bildirilən əmr və qadağanları diqqətlə tətbiq edərək Allahın ən sevdiyi qullarından ola bilmək üçün əlindən gələn bütün səyi sərf edər.

Quranda ağıllarını istifadə edərək düşünən bu kəslərin, Rəbbimizin böyüklüyünü görərək ən doğru olana və həqiqətə çatdıqları belə ifadə edilmişdir:

O kəslər ki, ayaq üstə olanda da, oturanda da, uzananda da Allahı yad edir, göylərin və yerin yaradılması haqqında düşünür və deyirlər:

Belə fayda gətirəcək mövzuları düşünmək isə insanın ağlının daha da artmasını və beləcə daha məqsədəuyğun rəftarlar ortaya qoymasını təmin edər. Ağlını istifadə edən bir insan dünyada və axirətdə özünə böyük qazanc təmin etdiyi kimi ətrafındakı insanları da hər zaman üçün doğru və gözəl olanı tətbiqə təşviq edər.

Qurana görə insan hansı mövzularda ağlını istifadə etməlidir?

Məgər gecə saatlarını səcdə edərək və ayaq üstə duraraq ibadət içində keçirən, axirətdən çəkinən və Rəbbinin rəhmətinə ümid bəsləyən kimsə kafirlə eynidirmi? De:

Kitabı sənə nazil edən Odur. O Kitabın bir qismi mənası aydın ayələrdir ki, bunlar da Kitabın anasıdır. Digərləri isə mənası aydın olmayan ayələrdir. Qəlblərində əyrilik olanlar fitnə-fəsad törətmək və istədikləri kimi yozmaq məqsədilə mənası aydın olmayanın ardınca düşərlər. Onun yozumunu isə Allahdan başqa heç kəs bilməz. Elmdə qüvvətli olanlar isə deyərlər:

Elçilərimiz Lutun yanına gəldikdə o, onlara görə kədərləndi və ürəyi sıxıldı. Onlar dedilər: