Sadəcə öz nüfuzunu qorumaq və gələcəkdə özünə qarşı birləşəcək bütün qarşı hərəkətlərin qarşısını almaq məqsədində olan Firon, yalnız oğlan uşaqlarını deyil, oğlan olan körpələri də öldürür və öz əleyhinə yarana biləcək mümkün təhlükəni –öz ağlına görə- başlamadan qarşısını alırdı.
Fironun zalımlıq üzərinə qurduğu nizam, zəmanəmizdə də vərdiş etdiyimiz rəftarın tarixdəki nümunəsindən başqa bir şey deyil. İnkara və sərhəd tanımazlığa əsaslanan bütün zehniyyətlər öz vəziyyətlərini mühafizə etmək üçün lazım gəldikdə qadınları, uşaqları öldürür, müharibələr aparır, günahsız insanlar üzərinə bir dəfədə yüz minlərlə insanı öldürə biləcək bombalar yağdırırlar. Buradakı məqsəd isə yalnız öz mənfəətlərini və güclərini nə yolla olursa olsun qorumaqdır.
İnsan etdiyi hərəkətin Allah qatındakı hökmünə baxmadan yaşasa mütləq zalımlıq sərhədlərinə girə bilər, bəzilərinə zərər vermiş ola bilər, bəlkə tək qərarı bir çoxlarının həyatına səbəb ola bilər. Məhz Firon nümunəsi, zalımlığın ən son nöqtəsinin görüldüyü, ancaq zəmanəmizdə də fərqli metodlarla da olsa yaşadılan nümunədir. Fironun təkəbbürlənib azması:
Firon, əlindəki güc və ehtişamdan ötrü təkəbbürlənmiş, Allahın sərhədlərinin tamamilə xaricinə çıxdığı kimi, ən son öz ilahlığını elan edəcək qədər azğınlığın son həddinə gəlib çıxmışdı. Təzyiq altına aldığı xalqını da dözülməz çətinliklərə məruz qoyurdu. Əlindəki gücü qorumaq üçün nə edəcəyini bilməyən halda hər cür təzyiq üsuluna üz tuturdu. Məhz Allah bu nöqtədə elçisi Musa Peyğəmbərə “Fironun yanına get, çünki o, həddini aşmışdır” (Taha surəsi, 24) əmrini vəhy etmiş və onu xəbərdar edən və qorxudan olaraq Firona göndərmişdir.
Fironun bütün insanlığa ibrət olan təkəbbürü və bunun nəticəsi olan azğınlığı, ayələrdə belə izah edilir:
Həqiqətən, Firon yer üzündə təkəbbürlük göstərib onun əhalisini zümrələrə bölmüşdü. Firon onlardan bir zümrəni zəiflədir, onların oğlan uşaqlarını öldürür, qadınlarını isə sağ buraxırdı. Həqiqətən, o, fitnə-fəsad törədənlərdən idi.
Beləcə Firon şəxsən Allahın elçisi tərəfindən doğru yola dəvət edilmişdir. Ancaq bu onu islah etmək yerinə, ehtirasını və azğınlığını artırmışdı. Bu ehtirasın arxasında duran ən əhəmiyyətli amil, sahib olduğu siyasi və hərbi güc üzündən təkəbbürlənməsi və mövqeyini itirməkdən qorxmasıdır. Quranda Fironun sərt üslubu və özünə olan heyranlığı belə izah edilir:
Ayənin əvvəlində Fironun qışqıraraq qövmünə səslənməsi diqqət çəkir. Onlara alçaldıcı və hökm edici ifadəylə səslənməsinin altında əhəmiyyətli psixoloji taktika vardır. Əvvəlcə xalqına öz gücünü və siyasi mövqeyini təsdiq etdirəcək bəzi suallar yönəldər. “Misir səltənəti və altımdan axan bu çaylar mənim deyilmi? Məgər görmürsünüzmü?” ifadəsi özünü üstün görmə kimi axmaq düşüncəsinin başlıca səbəbinin sahib olduğu mülk olduğunu göstərir. Ayənin qalan hissəsində isə Firon, Allahın elçisi olan Musa Peyğəmbərdən “bu” deyə bəhs edər və onu “aşağı sinifdən yazıq” olaraq adlandırar. Burada diqqət çəkilməli olan çox əhəmiyyətli nöqtə, Fironun, özünün Musa Peyğəmbərdən daha xeyirli olduğunu ifadə edərkən, şeytanın Allaha üsyan etdiyi anda istifadə etdiyi ifadənin eynisini istifadə etməsidir. Yalnız bəzi zahiri ölçülərə -mülk, soy və məqamaəsaslanaraq Musa Peyğəmbəri alçaltmış və ona tabe olmağı rədd etmişdir. Şeytan da Adəm Peyğəmbərə səcdə əmrini aldıqda, Firon kimi özünü üstün görərək Adəm Peyğəmbərə tabe olmağı rədd etmiş və Allahın əmrinə üsyan etmişdir. Bu vəziyyət ayədə belə xəbər verilir:
Fironun yanına gedin. Çünki o, həddini aşmışdır. Onunla yumşaq danışın. Bəlkə, öyüdnəsihət qəbul etsin, yaxud qorxsun!” Onlar dedilər: “Ey Rəbbimiz! Biz, onun bizə şiddətli cəza verməsindən və ya həddini aşmasından qorxuruq”. Allah buyurdu:
“Qorxmayın, çünki Mən sizinləyəm, eşidirəm və görürəm!
Firon qövmünü çağırıb dedi: “Ey xalqım! Məgər Misir səltənəti və altımdan axan bu çaylar mənim deyilmi? Məgər görmürsünüzmü? Ya da mən bu aciz və az qala sözünü belə aydın başa sala bilməyən adamdan daha üstün deyiləmmi?
Burada yenə əhəmiyyətli nöqtə var. O da təkəbbürün şüuru tamamilə örtməsidir. Belə ki, Allahla şəxsən təmasda olan, Onun varlığını və birliyini bilən şeytan, bütün bu bildiklərinə baxmayaraq Adəm Peyğəmbərə səcdə əmrinə qarşı gəlmişdir. Məhz Fironun sərhəd tanımaz azğınlığının səbəbi də budur; Allahın özünə verdiyi mülk və digər nemətlərdən ötrü təkəbbürlənmək və bu fiziki imkanlara əsaslanaraq özünü üstün görmək. Firon Musa Peyğəmbərə qarşı bu üsyankar rəftarından sonra, tarix boyunca, demək olar ki, bütün elçilər üçün yönəldilmiş olan sualı, xalqına səslənərək soruşmuşdur:
Bu sual da çox əhəmiyyətli nöqtəni göstərir. İnkar edənlər normal insanın elçi olaraq vəzifələndirilməsini qəbul etməzlər. İnkar edənlərin ölçüləri vicdanları olmadığı üçün, elçidə görmək istədikləri də, təqva, Allaha yaxınlıq, səmimiyyət, ağıl və Allaha təslimiyətdə öndərlik deyil. İnkar edənlər iman etmək üçün elçidən fövqəladə maddi zənginlik və ya fövqəltəbii hadisələr gözləyərlər. Məhz bu düşüncə inkarçıların hidayətə çatmamalarının ən böyük səbəblərindəndir. Çünki içlərindəki qürur, özləri kimi insana tabe olmalarına, o insana itaət etmələrinə mane olur. Vicdanlarına uymaq yerinə, nəfslərinin əmr etdiklərinə uyaraq qürurlarını qorumağı üstün tutarlar. Allah dedi:
“Mən sənə əmr etdikdə sənə səcdə etməyə nə mane oldu?” İblis dedi: “Mən ondan daha üstünəm. Çünki Sən məni oddan, onu isə palçıqdan yaratmısan!”
Fironun axmaq və məntiqsiz suallar soruşaraq küfrdə dirənməsi:
Allahdan gələn vəhy üzərinə Musa Peyğəmbər qardaşı Harun Peyğəmbər ilə birlikdə Fironun yanına getmiş və ona əmr edildiyi üzrə ona təbliğ etməyə başlamışdır.
Bunun üzərinə Firon, özlərinə Allahın yolu ilə təbliğ edilən inkar edənlərin tez-tez tətbiq etdiyi taktikaya yönəlmişdir. Musa Peyğəmbər və qardaşı Harun Peyğəmbəri məcbur edəcəyini ümid etdiyi məntiqsiz və şeytani suallarını ard-arda yönəltmişdir. Bu sualların ortaq nöqtəsi imana yönəlmə məqsədi ilə deyil, səhv axtarmaq və lağ etmək məqsədiylə soruşulmuş olmalarıdır. Əslində bu sualların hər birinin cavabını özü də vicdanı ilə bilir. Məsələn, Fironun özünə Allahın dinini təbliğ etməyə gələn Musa Peyğəmbər və Harun Peyğəmbərə soruşduğu ilk sual belədir:
Bu sual tam mənasıyla təkəbbür nümayişidir. Allahın elçisinə yönəltdiyi bu suala necə cavab verəcəklərini maraqla gözləyən Firona qarşı Musa Peyğəmbərin cavabı olduqca dəqiq və hikmətli olmuşdur.
Bu son dərəcə ağıllı və səmimi cavab qarşısında Firon heç bir müdafiə tapa bilməmişdir. Fironun soruşduğu və heç bir məntiqli tərəfi olmayan digər sual isə budur: Bu sualın arxasında duran niyyət, səmimi maraq deyil. Firon inkarını və saxtakarlığını örtmək, mövzunu ötürmək məqsədilə, diqqəti öz üzərindən kənarlaşdırıb öz ağlına görə baş qarışdırmağa çalışmaqdır.
Buna bənzər “mövzu yayındırıcı” suallara başqa inkar edənlər də üz tutarlar. Halbuki özlərini xəbərdar edənlərə qarşı yönəltdikləri bu cür qaçış sualları, inkarçıları sonsuz olan cəhənnəm əzabından xilas etməyəcəkdir. Çünki bu xəbərdarlıqlar onlara yaşamaqda olduqları anda edilir. Yəni bu insanlardan, özlərindən əvvəl yaşamış və “yox olmuş” olan qövmləri vəziyyətinin nə olacağını araşdırmalarını istəmir. O qövmlərin Dedi ki “Bizim Rəbbimiz hər şeyə Öz xilqətini verən, sonra da ona doğru yolu göstərəndir.”
Firon dedi: “Bəs əvvəlki nəsillərin halı necə olacaq?” (Taha surəsi, 51) vəziyyəti, kimi hansı mövzuda məsul tutub kimi tutmayacağı, əlbəttə heç bir şeyi unutmayan, sonsuz ədalət və sonsuz vicdan sahibi, aləmlərin Rəbbi olan Allahın biləcəyi mövzudur. Necə ki, Musa Peyğəmbərin da vermiş olduğu cavab, bu həqiqəti olduqca açıq şəkildə gözlər önünə sərir:
Ardından Musa Peyğəmbər Firona, Allahın insanlara verdiyi nemətləri xatırladaraq, Onun varlığının dəlillərini sıralamışdır:
Ancaq vicdanının səsini qətiyyən dinləməyə yanaşmayan, məqsədi öz qürurunu və ölkəsindəki mövqeyini qorumaq və bu səbəblə səhv axtaran Firon, bu yolla bir şey əldə edə bilməyəcəyini başa düşdükdə, mövzunu tamamilə başqa şəklə salmışdır. Artıq Allahın varlığı haqqında suallar soruşmayıb, Musa Peyğəmbəri siyasi bəzi ittihamlarla günahlandırmağa başlamışdır.
Fironun şüuraltındakı həqiqi narahatlıq bu nöqtədə, yəni ancaq küncə sıxışdırıldığında və Musa Peyğəmbərə cavab verə bilmədiyində ortaya çıxmışdır. Musa Peyğəmbərdən soruşduğu hər suala son dərəcə ağıllı, əsaslı cavablar alan Firon, bu həqiqəti vicdanında fərq etməsi səbəbindən böyük narahatlığa qapılmışdır. Fironun narahatlığı, ən böyük bütü olan səltənətini, mülkünü və torpaqlarını itirməkdir. Bu narahatlıqla da başqa mənfəətli yol tapa bilməyərək Musa Peyğəmbəri sehr etməklə və siyasi hədəflərin arxasınca qaçmaqda günahlandırmışdır:
Musa dedi: “Onlar haqqındakı bilgi Rəbbimin yanında olan bir Kitabdadır. Rəbbim nə xəta edir, nə də unudur!”
Dövrümüzdə də Allahın sonsuz gücünü qavraya bilmək üçün vicdanlarına üz tutmayan, Firon xarakteri göstərərək təkəbbürlənən çox sayda insan mövcuddur. Bu insanların Firon kimi mütləq ölkənin başında olmaları, diktator tipli rəhbərlik etmələri lazım deyil. Bu bölüm boyunca verdiyimiz nümunələr, insanların Allahın gücünü və birliyini inkar edə bilmək üçün soruşduqları səmimiyyətsiz sualların bir qismi idi. Ətrafımıza baxdığımızda gördüyümüz isə, bu tərz sualların fərqli sözlərlə belə olsa dilə gətirilməsidir. Qısacası, hər dövrdə eyni inkarçı fəlsəfə, vicdansızlığı tətbiq etməkdə dirənir. Ancaq unudulmamalıdır ki, Allah Fironun sonunu, onu və ardındakı bütün gücünü suda boğub yox edərək bütün insanlara ibrət etmişdir. Firon xarakterini davam etdirən və bunda təkid edən, inadla müqavimət göstərənlər, bu nəticəni də nəzərə almalıdırlar.
Allahın varlığı ilə əlaqədar yanlış düşüncələri olması:
Qurandan öyrəndiyimiz qədəriylə Firon tam mənasıyla ateist düşüncə quruluşuna sahib deyildi. Özünün ilahlıq iddiası yalnız hökm etdiyi qövmə yönəlmişdi və bu iddia qövmün torpaqları üzərində, özünə itaət edilməsi və qeyd-şərtsiz təslim olunması mənasını daşıyırdı.
Bir başqa ifadəylə, bir çox inkar edən kimi o da Allahın varlığını bilir, lakin Allahı gərəyi kimi təqdir edə bilmirdi. Olduğu dünyəvi mövqeyinin verdiyi sərxoşluq içində Allahı yer üzündə deyil -haşa-, yalnız göylərdə hökm edən ilah olaraq düşünmüş və özünü hökmran olduğu Misirin “Rəbbi” olaraq görmüşdü. Fironun bu klassik inkarçı anlayışını, məsxərəçi üslubla dilə gətirdiyi və ayədə ibrət olaraq nəql edilən aşağıdakı sözlərindən anlayırıq:
Biz dəlillərimizin hamısını Firona göstərdik. O isə bu dəlilləri yalan sayıb qəbul etmədi. Firon dedi:
“Sən öz sehrinlə bizi öz torpağımızdan qovub çıxartmağamı gəlmisən, ey Musa?
Fironun bu səhv məntiqinə də zəmanəmizin insanlarında rast gəlmək mümkündür. Bəlkə Firon kimi “göyə nərdivan dayama” fikri irəli sürülmür, amma bənzər fəlsəfə ilə insanlar, Allahın bütün kainatı, içindəki canlılarla birlikdə yaradıb tərk etdiyi fikrini daşıyırlar. Belə ki, bu gün bir çox insan Allahı (haşa) səmada oturan, dünya işlərinə qarışmayan varlıq olaraq düşünürlər. Şübhəsiz bu axmaq inanc, insanın vicdanını dövrə xarici buraxaraq özünə sonsuz nemətlər verən Rəbbimizin inkar etməsinin nümunələrindəndir. Çünki Allah sonsuz qüdrət sahibidir; göyləri və yeri varlığıyla əhatə etmişdir, onların və ikisi arasında olan hər şeyin Rəbbidir.
Fironun ikiüzlülüyü və etibarsızlığı:
Firon və ətrafı, küfrləri səbəbiylə illərlə davam edən müxtəlif əzablara düçar olmuşlar. Bunlara dözə bilməyəcəklərini başa düşdükləri zaman, hər nə qədər qürur və təkəbbürləri çox olmasına baxmayaraq, Musa Peyğəmbərə üz tutdular. Ona, özlərindən bu əzabı uzaqlaşdırdığı halda iman edəcəklərinə dair söz verdilər:
Allah Musa Peyğəmbərin duasını qəbul etdi və sözlərində durmaları üçün bir müddət əzabı onlardan uzaq etdi. Halbuki Firon və ətrafı, hər dikbaş inkar edənin sahib olduğu dönük və etibarsız xarakter sərgilədilər və əzab üzərlərindən qaldırılıb rahatlayınca vicdanlarına arxa çevirərək verdikləri sözə xəyanət etdilər.
Nəhayət bütün bu olanların ardından Allah bu insanlardan, ayələrini yalan hesab etmələri və onlardan xəbərsizmiş kimi davranmalarından ötrü intiqam aldı, “Muntəkim” (intiqam alan) sifətini təcəlli etdirdi. Ayələrdə belə buyurulur:
Firon dedi: “Ey əyanlar! Mən sizin üçün özümdən başqa bir məbud tanımıram. Ey Haman! Mənim üçün palçığın üzərində od qala və bir qüllə düzəlt ki, Musanın məbudunun yanına qalxım. Mən, həqiqətən də, onu yalançılardan hesab edirəm.”
Əslində Fironun bütün inkarına və azğınlığına baxmayaraq Allahın gücünü vicdanən bildiyi bu hadisə ilə də görülür, çünki Firon və ətrafı bu fəlakətlərin üzərlərindən qalxması üçün Musa Peyğəmbərin Allahdan kömək diləməsini istəmişlər. Ancaq qürurları o qədər güclüdür ki, vicdanları doğrunu bilməsinə baxmayaraq təkəbbürlərinə görə Musa Peyğəmbərə yenə tabe olmamışlar.
Fironun möminlərə qarşı etdiyi zülm və əziyyətlərə qarşılıq güclü vicdan nümayişi:
Firon, Musa Peyğəmbəri məğlub edə bilmək üçün hər cür yollar sınadı. Bunlardan biri, Musa Peyğəmbəri ən güvəndiyi sehrbazları ilə qarşı-qarşıya gətirmək üçün təşkil etdiyi qarşılaşma idi. Öz ağlına görə ədalətli və demokratik bəzəyi verilmiş hiyləli oyunla Musa Peyğəmbəri hörmətdən salacağını, beləliklə qurulan sistemini qoruya biləcəyini və hətta möhkəmləndirəcəyini düşünürdü. Təyin olunan gün gəldiyində Musa Peyğəmbər və sehrbazlar xalqın toplandığı meydanda qarşıqarşıya gəldilər. Sehrbazlar güclərini göstərmək üçün əsalarını atdılar. Etdikləri sehrin təsirilə, əsalar qaçırmış kimi göründü. Ancaq Musa Peyğəmbər əsasını atdıqda, Allahın izni ilə əsa sehrbazların qurduğu tələni uddu. Bunun üzərinə Musa Peyğəmbərin həqiqəti söylədiyini, onun Allahın elçisi olduğunu və Allahdan başqa ilah və güc olmadığını anlayan sehrbazlar Allaha iman etdilər. Bu, Firon üçün böyük məğlubiyyət, qurduğu tələnin başına keçməsi anlamına gəlirdi. Buna görə sehrbazlar Allaha iman etdiklərində, Fironun reaksiyası çox sərt olmuşdur. Çünki həm xalqının gözü qarşısında alçalmış, həm əhəmiyyətli siyasi gücü itirmiş, həm də öz sisteminə qarşı böyük təhlükə olaraq gördüyü Musa Peyğəmbər əhəmiyyətli qalibiyyət əldə etmişdi. Nəticə olaraq Firon iman edən sehrbazların çox ağır cəzayla cəzalandırılmalarına qərar verdi. Hər sehrbazın qollarından biri və o qolunun digər tərəfindəki ayağı kəsiləcək və ya sehrbazlar xurma budaqlarında edam ediləcəklərdi. (Əraf surəsi, 120-124)
Əgər bu cəzalar bir az araşdırılsa, Fironun zalımlığı daha yaxşı aydın ola bilər. Çarpaz qol və ayaqların kəsilməsi, sağ əl ilə sol ayağın və ya sol əl ilə sağ ayağın kəsilməsi Biz çatacaqları müəyyən vaxta qədər əzabı onlardan sovuşdurduqda isə, dərhal əhdi pozdular. Ayələrimizi inkar edib onlardan qafil olduqlarına görə Biz o tayfadan intiqam alaraq onları dənizdə qərq etdik. (Əraf surəsi, 135-136) demək idi. Belə cəzaya məhkum insan ömrünün sonuna qədər təsviri mümkün olmayan çətinliklər çəkər. Bundan əlavə, o günkü texnologiya və tibbi imkanlar düşünüldüyündə, bu insanların qarşılaşdığı əzab daha yaxşı aydın olar. Belə cəzanın, bu cəzaya layiq olmaq üçün heç bir cinayət törətməmiş, əksinə Allaha iman etmək kimi ən böyük fəziləti göstərmiş insanlara tətbiq olunması, əlbəttə çox böyük zülm və vicdansızlıqdır. Fironun bu son dərəcə vicdansız və zalım rəftarlarına qarşılıq sehrbazların vicdanlarının gücü isə böyük təzaddır. Doğrunu görən sehrbazlar Fironun zülmünə və təhdidlərinə baxmayaraq vicdanlarına tabe olmaqda israr etmişlər. Onların bu rəftarı Quranda bütün müsəlmanlara nümunə olaraq çatdırılır. Firon işgəncə əmrini verdikdən sonra, sehrbazlar ona bu cavabı vermişlər:
Fironlar bundan minlərlə il əvvəl yaşamış hökmdarlardır. Ancaq Quranda izah edilən Firon, eyni zamanda özündən əvvəl və sonra gələn yüzlərlə liderin xarakterini təmsil edir. Bu liderlərin hamısının ortaq nöqtəsi, “oda çağıran rəhbərlər” olmalarıdır. Bu liderlərin lideri də şeytandır. Haqqında bəhs etdiyimiz kəslər vicdanlarına uymayaraq, hətta vicdanları ilə savaşaraq, dünya ehtirası ilə şeytanın əmr etdiklərinə uymuşdular. Ancaq Fironun bənzərləri mütləq hökmdarlardan çıxmaz. Firon xarakteri, onun kimi Allaha üsyan edən bütün inkarçılarda asanlıqla müşahidə edilə bilər. İman etməmələri, inkarlarındakı qəti israrları, kiçik də olsa mövqe ehtiraslarıyla minlərlə və milyonlarla Firon yer üzündə həmişə var olacaq. Axirətdə düşəcəkləri yer isə eynidir: Əbədi alçaldılmanın və atəş əzabının yeri olan cəhənnəm.
Bağ sahibi və yoldaşı Allah, Quranın Kəhf surəsində insanlara iki insanın nümunəsini izah edir: Bu iki adamdan biri, Allahın varlığını bilməsinə baxmayaraq Onu təqdir edə bilməyən, axirətə şübhə duyan və sahib olduğu bütün zənginliklə öyünən vicdanına uymayan kəsdir. Yoldaşı isə Allahı təqdir edə bilən və vicdanı gördüyü doğruları söyləməkdən ... Onlar dedilər: “Biz heç vaxt səni bizə gələn bu aydın dəlillərdən və bizi yaradandan üstün tutmayacağıq. İndi nə hökm verəcəksənsə, ver. Sən ancaq bu dünyada hökm verə bilərsən! (Taha surəsi, 72) çəkinməyən səmimi müsəlmandır. Bu iki insanın arasındakı söhbətlər Quranda belə bildirilir:
Bu bağ sahibinin danışıqları zəmanəmizdə tez-tez rast gəlinən insan modelinin inancını əks etdirir. Bu azğın inancın səbəbi budur: İnsanlar vicdanları ilə Allahın və axirətin varlığını fərq edərlər. Ancaq vicdanlarına tabe olmağın gətirdiyi məsuliyyətlərdən qaçmaq üçün xüsusilə axirətin varlığını heç düşünməzlər və bu səbəbdən zehinlərində ümumiyyətlə ölümlə birlikdə yox olmaq var. Ancaq bu yox olma da onlar üçün qorxu verici bir şeydir. Bu səbəblə özlərini təsəlli edən “xoşbəxt o biri dünya” inancına sahibdirlər. Həm qiyamətə inanmaqdan, həm də ehtimal olsa belə buradakından daha yaxşı həyat yaşayacaqlarına dair özlərini aldadırlar.
Dünya həyatında əldə etdikləri qazanc da onları bu şəkildə aldadır. Allahın ayədə də diqqət çəkdiyi kimi, bağ sahibi bağına demək olar ki, sonsuzluq ətf etmiş və heç bir gücün onu yox edə bilməyəcəyini düşündüyünü də açıq şəkildə ifadə etmişdir. Yuxarıdakı ayələrdə də göründüyü kimi, insanın vicdanına uymaması onun həqiqətləri görməsinə mane olur. Üstəlik burada görülə bilməyən çox əhəmiyyətli həqiqət var; insanın sonsuz həyatını harada və necə yaşayacağından bəhs edilir. Bağ sahibi, özünə Allah qatında sınaq olaraq verilən mallarla malına qürrələnib, sonsuz həyatını əzab içində keçirməyi nəzərə almışdır.
Bu adamın vicdana uymayan danışıqlarına qarşılıq vicdanlı olan yoldaşı həqiqətləri ona xatırladaraq belə cavab vermişdir:
Onlara iki kişinin əhvalatını misal çək. Bunların birinə iki üzüm bağı verib onları xurmalıqlarla əhatə etdik və aralarında əkin saldıq. Hər iki bağ öz barını verdi və bu bardan heç bir şey əskilmədi. Biz də onların arasından bir çay axıtdıq. Onun başqa sərvəti də var idi. O öz mömin yoldaşı ilə söhbət edərkən ona:
“Mən sərvətcə səndən daha zəngin və adamlarıma görə səndən daha qüvvətliyəm!” – dedi. O özünə zülm edərək bağına daxil olub dedi: “Bunun nə vaxtsa yox ola biləcəyini düşünmürəm. O Saatın gələcəyini də zənn etmirəm. Rəbbimin yanına qaytarılmalı olsam, sözsüz ki, bundan daha firavan bir həyat qismətim olacaq!”
Vicdanlı insan hər vəziyyətdə vicdanının əmr etdiklərini tətbiq edər və söyləyər. Burada diqqət yetirilməli olan nöqtə də, bu adamın vicdanı ilə doğru gördüklərini bütün açıqlığı ilə yoldaşına söyləməsidir. Buradakı səmimi və açıq üslubu yoldaşının axirətini düşündüyü üçündür. Ona bunları xatırlatmasa, onun cəhənnəmə getməsinə göz yummuş olur. Öyüd verərək xatırlatmaq, Allahın əzabı ilə xəbərdar etmək və heç kimsədən çəkinməmək, vicdanlı möminin xüsusiyyətləridir.
Amma bütün bu xatırlatmalara baxmayaraq öyüd almayan insanlar da olacaq. Necə ki, Allah öyünərək axirəti inkar edən, Allahın gücünü təqdir edə bilməyən insanın sonunu belə bildirir:
... “Səni torpaqdan, sonra nütfədən yaratmış, daha sonra səni kişi qiyafəsinə salmış Rəbbinə küfrmü edirsən? Lakin Allah mənim Rəbbimdir və mən heç kəsi Rəbbimə şərik qoşmaram! Bağına girdiyin zaman:
“Maşallah (Allahın istədiyidir)! Qüvvət yalnız Allaha məxsusdur!” – deməli deyildinmi? Əgər var-dövlətcə və övladca məni özündən kasıb sayırsansa, ola bilsin ki, Rəbbim mənə sənin bağından daha yaxşısını versin, sənin bağına isə göydən bir bəla göndərsin və o, hamar bir yerə dönsün. Yaxud suyu çəkilib getsin və bir də onu axtarıb tapa bilməyəsən!”
Beləcə, onun bağının məhsulu bir anda məhv edildi. O, bağını belə görüb ora qoyduğu xərcə görə peşmançılıq çəkməyə və əllərini bir-birinə vurmağa başladı. Bağın talvarları belə darmadağın olub yerə yıxılmışdı. O dedi:
“Kaş Rəbbimə heç kəsi şərik qoşmayaydım!” Allahdan başqa ona yardım edə biləcək dostlar yox idi və o da öz-özünə kömək edə bilməzdi. Belə hallarda kömək etmək ancaq Haqq olan Allaha məxsusdur. Ən yaxşı mükafat verən və ən gözəl aqibət nəsib edən Odur.
Ölüm heç kimsəyə uzaq deyil; bəlkə insanın təxmin etdiyindən də yaxın, bəlkə bir addım kənarındadır... Bu dünya həyatını Allahın boş məqsəd uğrunda yaratmadığı və ölümün son olmadığı isə şübhə doğurmaz həqiqətdir.
Hər kəsin həyatını bu böyük həqiqətə görə tənzimləməsi lazımdır. Çünki hər insan ölümün ardından dünyada yaşadığı həyatla qiymətləndirilib, ya cənnətdə qarşılanacaq, ya da cəhənnəmə atılacaqdır. Bir insanın bu həqiqətə tam qənaəti gəlməsə, şübhə içində belə olsa, dəyişən bir şey olmaz. Elə ki, insan ölümün yox olma olmadığına, cənnətin və cəhənnəmin var olduğuna yarı-yarıya ehtimal versə belə, belə bir şeyi əsla riskə atmamalı və var gücü ilə ölümdən sonrakı həyatı üçün cəhd etməlidir.
Bunun üçün isə tək həll yolu vicdanı dinləyərək Allahın əmrlərini yerinə yetirməkdir. Əks təqdirdə, yəni insan vicdanına tabe olmursa və ya onu yüz faiz istifadə etmirsə, ölüm mələyi ilə qarşılaşdığı an, sonsuza qədər qurtula bilməyəcəyi peşmanlıq və ümidsizliyə düşəcək.
Məsələn, hal-hazırda bu rəhbərdə vicdanı ilə düşünən insanın hansı həqiqətləri görəcəyi və bu həqiqətləri necə tətbiq edəcəyi təsvir edildi. İnsanın bunları düşünüb anlamaq və ya heç düşünmədən unutmaq kimi iki alternativi var. Və o adam də şübhəsiz bunlardan birini seçəcək. Səhv ehtimal olaraq ikinci alternativi seçdiyini düşünək. Vicdanına tabe olmadı və həyatına qaldığı yerdən davam etdi... Aradan on il keçdikdə bəlkə bu rəhbərin adını belə xatırlamayacaq. Ancaq unudulmamalı olan çox əhəmiyyətli mövzu var: Allah qatında bunların hər biri yazılır. Hər an insanın vicdanına tabe olub olmadığı, sağında və solunda oturan və ömür boyu onu tərk etməyən iki yazıçı mələk tərəfindən yazılır. Bu, Quranda belə bildirilmişdir:
