Qurandakı əsas anlayışlar: Şirk

Şirk; ərəb dilində “şəriklik” mənasına gəlir. Quranda şirk, hər hansı bir şeyi və yaxud hər hansı bir kəsi, ya da hər hansı bir anlayışı, əhəmiyyətli hesab etmək, dəyər vermək, üstün tutmaq, seçmək baxımından Allah ilə bərabər və ya daha üstün görmək (Allahı tənzih edirik) azğınlığı və bu səhv düşüncə ilə hərəkət etmək mənalarını daşıyır.

Quranda şirk, “Allaha “şərik qoşmaq” və ya “ortaq qoşmaq” kimi tərcümə olunur. Quranda Allaha şərik qoşmaq “Allahdan başqa ilah qəbul etmək” və “Allahdan qeyrisinə ibadət etmək” kimi də ifadə edilir.

Geniş mənada şirk; inanc, düşüncə, əxlaq, həyat tərzi və dəyər mühakimələri baxımından Quranda bildirilən standartlardan və mütləq həqiqətlərdən fərqli meyarlar mənimsəmək və həyatınızı bu batil meyarlara görə tənzimləməkdir. Belə bir insan bu meyarları qoyanı Allaha şərik qoşmuş olur. Bu meyarları qoyanlar özü, atası, babası, əcdadları, yaşadığı cəmiyyət, müxtəlif fəlsəfə və ideologiyaların qurucuları və tətbiqçiləri və s. ola bilər.

Şirkin azğın məntiqində Allahı mütləq inkar etmək olmaz. Əslində müşriklərin çoxu müşrik olduqlarını açıq şəkildə etiraf etmək istəmir və özlərinə belə bir xüsusiyyəti aid etmək istəmirlər. Vicdanlarını ört-basdır etdikləri və özlərini aldatdıqları üçün axirətdə belə şirk etdiklərini inkar edərlər. Onların vəziyyəti Quranda belə bildirilir:

O gün onların hamısını toplayacaq, sonra (Allaha) şərik qoşanlara:

“İddia etdiyiniz şərikləriniz haradadır?!” - deyəcəyik. Sonra onların:

Allaha şərik qoşmaq azğınlığına düşən bir insan mütləq şərik qoşduğu şey haqqında “Bu da bir ilahdır” və ya “Mən bunu Allahdan başqa ilah qəbul edirəm və buna da ibadət edirəm” kimi azğın sözlər deməsi və ya açıq şəkildə düşünməsinə ehtiyac yoxdur. Şirk əvvəlcə qəlbdə yaranır, sonra fikir və əməllərdə əks olunur.

Quranda bildirildiyi kimi, insanın şirk qoşmasının əsası, Allahdan qeyrisini Allahdan üstün tutmasının təhrifidir. Məsələn, kiminsə rizasını Allahın rizasından üstün tutmaq, kimdənsə Allahdan qorxduğu qədər, hətta ondan çox qorxmaq və yaxud kimisə Allahı sevirmiş kimi sevmək, o insanı Allaha şərik qoşmaq, ağılsızca onu Allahdan başqa ayrı bir ilah hesab etməkdir (Allahı tənzih edirik). Quranda ən çox vurğulanan şirk növləri bunlardır.

Az öncə də qeyd etdiyimiz kimi, şirkə aparan ən mühüm səbəblərdən biri də, Allahın yaratdığı “sevgi” duyğusunun səhv istiqamətləndirilməsidir. Ayədə müşriklərin öz bütlərinə bəslədikləri bu azğın sevgidən belə bəhs edilir:

Ayədən də aydın olduğu kimi, “sevgi” şirk ilə yanaşı, tövhidin də təməlində yatan ən mühüm ünsürdür. Buna görə də, möminlər daxili sevgilərini tamamilə Allaha yönəldirlər. Müşriklər Allah ilə səmimi yaxınlıq qura bilmədiklərinə və Allahı lazım olduğu kimi təqdir edə bilmədiklərinə görə, sahib olduqları sevgi potensialını cahilcəsinə özlərinə və ya başqa insanlara yönəldirlər.

Bunlar atası, övladları, bacı-qardaşları, həyat yoldaşı, sevdikləri, heyran olduqları insanlar kimi bir çox insan ola bilər. Bəzi insanlarda bu sevgi cansız əşyalara, hətta mücərrəd anlayışlara yönəlir. Pul, mülk, ev, maşın, hər hansı əşya, vəzifə, hakimiyyət və s. kimi şeylər cahilliklə bütləşdirilir.

Hər şeydə və hər kəsdə mövcud olan bütün üstün və gözəl sifətlər əslində yalnız Allaha məxsus olan sonsuz mükəmməl sifətlərin əksidir. Bütün bu gözəl və üstün xüsusiyyətlərin yeganə mənbəyi Allahdır. Qısacası, sevgiyə layiq yeganə varlıq bu üstünlüklərin və gözəlliklərin sahibi olan Allahdır. Bu səbəbdən, hər hansı bir varlığı Allahın zatına yönəltmədən, onu Allahdan müstəqil olaraq görərək ona sevgi göstərmək, yəni onu saxta ilah kimi qəbul edib Allaha şərik qoşmaq böyük günah olar.

Bir ayədə müşriklərin Allahı qoyub sevgi ilə bağlandıqları bütləri mənimsədiklərində bəhs edilir:

İbrahim dedi:

Sevgi bağı quraraq şirkin real nümunələrindən biri də, qadınlara qarşı duyulan ehtiraslı sevgidir. Bu qadın birinin həyat yoldaşı, sevgilisi, hətta uzaqdan platonik sevgisi olduğu hər hansı bir qadın ola bilər. Təbii ki, bu əsl səmimi sevgi deyil. Qarşısındakının gözəlliyi itəndə, maddi imkanları azalanda, yaxud qəzaya düşüb çarəsiz qalanda sevgi dedikləri o hiss bir anda yox olur.

Nəticədə bu qadına qarşı duyulan sevgi Allahı unutduran, Allahı lazımı qədər zikr etməyə mane olan, Allah sevgisindən üstün tutan, qəlbindən Allah sevgisini çıxarıb onun yerinə qoyulan bir sevgi növüdürsə, insanı birbaşa şirkə sürükləyər. Cahil cəmiyyətdə böyük cəhalətlə günahsız görülən belə bir davranışın Allah Qatında çox fərqli qarşılığı olacağı Quranda belə bildirilir:

Eyni təhlükə təkcə kişilərə aid deyil, qadınlara da aiddir. Cahil cəmiyyətdəki bu şirk sevgisi “eşq”, “romantizm”, “saf və təmiz hisslər” və s. şəklində məsum kimi göstərilməyə çalışılır, hətta ağılsız şəkildə təriflənib təşviq edilir. Xüsusilə gənc yaşdakı bəzi insanlara təsir edən bu romantik təlqin, ağıl və şüurun inkişafına mane olduğu üçün dindən, imandan, yaradılış məqsədindən xəbərsiz, Allahı unudan, Allah sevgisini, Allah qorxusunu bilməyən, şirki sanki adi davranış və həyat tərzinə çevirən azğın nəsillər yaradır.

İnsanları şirk etməyə vadar edən digər amil də “qorxu”dur. Sevgi kimi yalnız Allaha qarşı duyulması lazım olan bir duyğu olan qorxu, Onun yaratdıqlarına qarşı duyulduqda şirkə çevrilir. Çünki Allahdan başqasından qorxmaq, qorxduğu şeyi Allah kimi güc, qüdrət sahibi kimi görmək, onun Allahdan müstəqil olduğunu düşünmək, Allahın yaratdığı taledən kənar qərar verib hərəkət etdiyini cahilcə düşünmək o şeyi ilahiləşdirmək deməkdir (Allahı tənzih edirik). Quranda Allahdan başqasından qorxmağın onu ağılsızca “saxta ilah” etmək və böyük azğınlıq olduğu bildirilir:

Müşriklərin insanlardan şiddətli dərəcədə qorxduqları ayələrdə belə bildirilir:

Sevgi və qorxudan başqa, Allahdan deyil başqalarından kömək istəmək, Allahdan daha çox insanları razı salmağa çalışmaq, Allaha təvəkkül etməmək, səbəblərə və insanlara güvənmək, Allahın yaratdıqlarını Allahdan asılı olmayan bir güc, iradə və təsir sahibi olaraq görmək şirkə aparan ağılsızlığa misaldır.

Buraya qədər araşdırdığımız Quran ayələrindən də aydın olduğu kimi, şirki yalnız əllə yonulmuş bəzi heykəllərə səcdə etmək olduğunu bilmək çox dar və bəsit düşüncə tərzi olacaq. Bu cür azğın məntiqi ancaq müşriklər özlərini təmizə çıxarmaq məqsədi ilə istifadə edərlər. Bu insanlar İslamın yayılmasından sonra Kəbədəki bütlər sındırıldıqdan sonra şirk bidətinin əbədi olaraq aradan qaldırıldığını iddia edirlər.

Bu təhrif olunmuş düşüncəyə görə, qiyamətə qədər qüvvədə olan, Quranda şirki geniş şəkildə izah edən və möminləri şirkdən şiddətlə çəkindirən yüzlərlə ayə bu gün ancaq bəzi ibtidai totem tayfalarına yönəlməli idi. Belə bir batil məntiqin Quranın sonsuz hikməti ilə uyğun gəlmədiyi aydındır. Allahın insanlara şirkdən çəkinmələrini bildirdiyi ayələrdən bəziləri belədir:

Görüldüyü kimi, müşriklərin ən əhəmiyyətli xüsusiyyətlərindən biri də, özlərinə gələn haqq dində ayrılıq çıxarıb parçalanmaları, hər birinin özünü doğru bilib aralarında ixtilaf çıxarmalarıdır.

Müşriklərin etdikləri heç bir əməlin Allah qatında məqbul olmadığı, bütün əməllərinin boşa çıxacağı ayələrdə bu cür bəhs edilir:

(Ey elçi!) Həqiqətən, sənə də, səndən əvvəlkilərə də:

Onlar (Allahın) yaratdığı əkin və davardan Allah üçün pay ayırdılar və öz iddiaları üzrə:

Şirk qoşan insan, Uca Rəbbimizə qarşı ən böyük günahı işləmiş olur. Necə ki, Allah dilədiyi günahı bağışlayacağını, ancaq şirki əsla bağışlamayacağını Quranda bildirmişdir. Nisa surəsindəki ayələrdə belə buyurulur:

Buna görə də, Allah Quranın bir çox ayəsində möminləri şirkə qarşı xəbərdar etmiş, bu böyük günahdan şiddətlə çəkindirmişdir. Şirk mövzusunu açıqlayan ayələrdən bəziləri belədir:

Vaxtilə Loğman öz oğluna öyüd verərək:

Müşriklərin ağılsızca Allaha şərik qoşduqları və öz ağılları ilə ilah qəbul etdikləri şeylərin, əlbəttə ki, heç bir ilahi vəsfləri yoxdur. Onların nə bir insana fayda, nə də zərər verə bilməmələri (Yunis surəsi, 18), heç bir şey etməyə və yaratmağa qadir olmadıqlarını (Yunis surəsi, 34; Əraf surəsi, 191) və nə özünə, nə də başqalarına kömək etmək gücündə olmadıqlarını (Əraf surəsi, 192), hidayət etmə gücünə malik olmadıqlarını ( Yunis surəsi, 35) Allah ayələrdə bildirmişdir.

Bu qədər açıq olduğu halda, müşriklərin bu cür aciz varlıqları ağılsızca ilah qəbul edib onları bütləşdirmələrinin səbəbi, əslində Allahın zatına aid olan bəzi xüsusiyyətlərin bu varlıqlarda Allahın təqdiri və diləməsi ilə təcəlli etməsidir.

Məsələn, insanın sahib olduğu qüdrət, əzəmət, səlahiyyət, var-dövlət, əzəmət kimi bütün xüsusiyyətlər əslində Allaha məxsusdur. Allah bu dünyada Onda olan bu sonsuz xüsusiyyətləri yalnız imtahan ünsürü olaraq bu insanda müəyyən dərəcədə təcəlli etmişdir. Bu xüsusiyyətlərin həmin insana aid olduğunu düşünmək və ondan qorxmaq, Allaha zidd olan əmrlərinə tabe olmaq, bir sözlə, onu Allaha şərik qoşmaq bu səhv zənnə uymaqdan irəli gəlir. Bu adamın nə öz gücü var, nə də heç bir şeyə gücü çatar. Onu ağılsızca ilahlaşdıranlar və ona tabe olanlar, ancaq öz təxəyyül və təxminlərə əsaslanaraq yaratdıqları batil tanrıya ibadət edirlər. Quranda bu məsələ belə açıqlanır:

Böyük azğınlıq içində Allahdan başqasını ilah qəbul edən bir insan, şərik qoşduqlarının heç bir xüsusiyyətinin olmadığını anladıqda axirətdə ən böyük peşmanlığı yaşayacaq. Dünya həyatında ağılsızca Allaha şərik qoşduğu şeylər onun yeganə qüdrət, ləyaqət və izzət sahibi olan, yeganə dost edilməli olan Allahın rəhmətindən uzaq qalmasına və əbədi əzab çəkməsinə səbəb olar. Şirk qoşduqları da orada onları inkar edəcək və uzaqlaşacaqlar. Allah ayələrində belə buyurur:

O gün onların hamısını bir yerə toplayacağıq, sonra da müşriklərə:

“Siz və qoşduğunuz şəriklər, öz yerinizə (keçin)!” - deyəcəyik. Beləcə onları (möminlərdən) ayıracağıq. Qoşduqları şəriklər isə belə deyəcəklər:

Sonra da onlara belə deyiləcək:

Müşriklərin son vəziyyəti isə Quranda belə təsvir edilir:

Onlar əzabımızın şiddətini gördükdə: