Allah sevgisi: Quran əxlaqında sevgi

Din əxlaqını yaşayan insanların həqiqi mənada sevmələri və sevilmələri mümkün deyil. Həqiqi sevginin qarşılıqlı olaraq yaşanması üçün o insanın hər şeydən əvvəl Allahı dərin bir sevgi ilə sevməsi və Allahın sevgisini qazana biləcəyi bir əxlaq göstərməsi lazımdır. Allah sevdiyi bəndələrinin qəlbinə bir sevgi salır və digər insanların qəlbində də onlara qarşı bir sevgi yaradır. Unudulmamalıdır ki, sevginin əsl qaynağı və əsl sahibi yalnız Allahdır. Sevgi kimi çox böyük və qiymətli bir neməti yaşaya bilmək üçün insanın ilk öncə əxlaqı ilə bu nemətə layiq olması və Allahdan bu neməti ona verməsini istəməsi lazım gəlir. Pis bir əxlaqa malik olan ya da din əxlaqını yaşamayıb cahillik həyatına öyrəşən bir insan dünyada da, axirətdə də buna görə bədbəxt ola bilər, tənha və dostsuz qala bilər.

Sevginin Allahdan verilən bir nemət olduğunu Allah Quranın bir çox ayəsində bildirmişdir:

Allahın həqiqi sevgiyə layiq gördüyü insanların xüsusiyyətlərindən bəziləri belədir:

Fədakar olmaq Allaha və axirətə inanmayan bəzi insanlar dünya həyatını bir mübarizə yeri kimi qəbul edirlər, bu insanların fikrinə görə, hər insan həyatda qala bilmək üçün mübarizə aparmalı və bu savaşda güclü olanlar gücsüz olanları əzərək həyatlarına davam etməlidirlər. Tamamilə yanlış bir inancın məhsulu olan bu fikir insanların gözəl əxlaqdan tamamilə uzaqlaşmalarına və yalnız öz mənafelərini qoruyan pis bir əxlaq anlayışı əmələ gətirmələrinə səbəb olur. Bu düşüncənin hakim olduğu bir cəmiyyətdə çətin vəziyyətə düşməkdən çəkinməyərək gücsüzə kömək etmək, başqa birisi üçün fədakarlıq etmək və ya başqasının sağlığını, xoşbəxtliyini, rahatlığını özündən öndə tutmaq kimi gözəl əxlaq xüsusiyyətləri lazımsız məziyyətlər hesab edilir. Buna görə də hər hansı bir əvəz əldə etmədiyi halda heç kimsə bir-biri üçün fədakarlıq etməz.

Din əxlaqının yaşanmadığı cəmiyyətlərdə insanlar arasında bu düşüncəyə tez-tez rast gəlmək olar. Belə bir anlayışa sahib olan insanların isə bir-birlərinə həqiqi mənada sevgi bəsləmələri heç mümkün deyil. Çünki insan öz rahatlığını hər kəsdən daha üstün tutan eqoist bir adama qarşı qəlbində həqiqi və səmimi bir sevgi hiss edə bilməz. Qarşısındakı insanda tək bir məsələdə belə eqoistliyə rast gəlməsi, ruhunda ona qarşı hiss etdiyi sevgiyə mənfi cəhətdən təsir edər. Məsələn, bir insanın yalnız öz rahatlığını düşünməsi, gözəl bir yeməyi, rahat bir yatağı özü üçün saxlayıb, ətrafındakı adamları düşünməməsi belə o adama qarşı olan sevgini zədələyər. Cahil cəmiyyətdə insanlar birbirlərinin bu cür pis xüsusiyyətlərinə tez-tez şahid olurlar və bu da onların düşüncələrində o adama qarşı mənfi bir rəy formalaşmasına səbəb olur.

Cahil əxlaqı yaşayan bəzi insanlar ən yaxın dostlarına belə, fədakarlıq göstərmələri lazım olan hər hansı iş təklif edə bilməzlər. Məsələn, uşağı xəstələnən bir adam iş yoldaşlarından onun yerinə işlərini yerinə yetirməyi istəyə bilməz. Ana və ya ataya kömək etmək belə bəzən uşaqlar arasında problem yaradır, hətta buna görə aralarında inciklik də baş verir. Lakin soruşanda hər kəs ata-anasını çox sevdiyini söyləyir.

Amma fədakarlıq göstərmək lazım olanda bəzi insanlar, əgər ciddi bir mənfəətləri yoxdursa, bundan belə çəkinirlər. Lakin həqiqətən sevən insan sevdiyi üçün hər cür fədakarlığı edər və buna görə heç bir zaman şikayətlənməz və bezməz.

Möminlərin bir-birlərinə olan sevgi və bağlılıqlarının ən açıq-aşkar xüsusiyyətlərindən biri, birbirləri üçün sevə-sevə fədakarlıq etmələri, bir-birlərinin ehtiyaclarını öz nəfslərindən üstün tutmalarıdır. Allahın Quranda bu mövzuda verdiyi nümunələrdən biri Məkkədən Mədinəyə hicrət edən möminləri evlərində səmimi qarışlayan Mədinəli möminlərdir.

Quranda möminlərin bu gözəl əxlaqları belə bildirilmişdir:

Ayədə həm Məkkəli, həm də Mədinəli möminlərin gözəl əxlaqlarından bəhs edilir. Məkkəli möminlər, mallarını, qohumlarını, əşyalarını, evlərini, bağlarını, bağçalarını, işlərini ataraq, Allahın dinini yaşaya bilmək üçün yurdlarından çıxmış, Mədinəyə hicrət etmişdirlər. Allahın rizasını qazana bilmək üçün sahib olduqları hər şeyi atıb getməkdən çəkinməmişdilər. Bu, çox yüksək bir əxlaqın göstəricisidir və onların özlərinə Allahı vəkil tutmuş etibarlı insanlar olduqlarının bir ifadəsidir. Bu gözəl əxlaqları digər möminlərin onlara dərin bir sevgi, hörmət və mərhəmət bəsləmələrinə səbəb olmuşdur.

Həmçinin, Mədinəli möminlər bu etibarlı və sadiq mömin qardaşlarını ən gözəl şəkildə qarşılamış və ən gözəl tərzdə qayğılarına qalmışdılar. Öz ehtiyaclarını heç düşünmədən mömin qardaşlarını qonaq saxlamış, ən gözəl yeməklərini və geyimlərini onlar üçün ayırmış, onları ən rahat sığınacaqlarla təmin etmişdilər. Bu fədakarlıqları isə Allaha və möminlərə olan güclü və səmimi sevgilərindən bəhrələnir. Bu gözəl əxlaqları onlara qarşı da sevginin yaranmasına səbəb olmuşdur. Allah onları Quranda sevgi və təriflə anmış, 1400 ildir Quranı oxuyan hər müsəlmanın qəlbində onlar üçün bir sevgi və hörmət yaratmışdır.

Möminlərin fədakarlıqlarının başqa bir nümunəsini Allah Quranda bu ayələri ilə bildirir:

"Onlar öz iştahaları çəkdiyi halda yeməyi yoxsula, yetimə və əsirə yedirərlər. Və sonra da yedirtdikləri kimsələrə belə deyərlər:

Özü ehtiyac içində olduğu halda, yeməyini yoxsula verən bir kimsəyə qarşı insanların qəlbində təbii olaraq bir sevgi və hörmət hissi yaranır. Bu vəziyyəti belə bir nümunə ilə aydınlaşdıraq: çox yorğun və ac olduğunuzu, yanınızda sizinlə eyni halda olan daha iki adamın olduğunu düşünək. Özünüzdə isə yalnız bir adama çatacaq yemək və yalnız bir adama yetəcək yatacaq olsun. Yanınızdakı adamlardan biri sizdən ehtiyacınız olub-olmadığını belə soruşmadan böyük bir acgözlüklə yeməyi özü yeməyə başlasın və yataqda özü yatmaq üçün israr etsin. Digəri isə ac olduğu halda qabağındakı yeməyi sizə vermək istəsin və yataqda sizin yatmağınızı tələb etsin.

Belə bir vəziyyət qarşısında eqoist davranan adama qarşı içinizdə təbii olaraq bir soyuqluq, fədakar olana qarşı isə sevgi yarandığını görəcəksiniz. Allah insan ruhunu gözəl əxlaqdan xoşlanan, belə insanlara qarşı sevgi və məhəbbət hiss edəcək şəkildə yaratmışdır.

Bağışlayan olmaq Cahillik əxlaqını yaşayan bəzi insanlar bir-birlərinə qarşı asanlıqla hirslənə bilərlər, dərhal kin bəsləyə bilərlər. Onların kiçik bir zərər verən adama qarşı belə o an nifrət edə bilərlər. Çox kiçik səbəblərə görə dostluğunu sona çatdıran, "ən yaxın" dediyi dostuna bir anda düşmən kəsilən bir çox insan vardır.

Bunun səbəbi, Quran əxlaqı yaşanmadığı halda, insanların bağışlamaq kimi səbr, sevgi və yüksək bir əxlaq tələb edən xüsusiyyətlərdən uzaq olan bir həyat yaşamalarıdır.

Lakin möminlər çox səbrli və bağışlayandırlar.

Kiçik xətalara ya da insani qüsurlara görə qarşılarındakı adama qəzəblənib, bir anda onlarla olan əlaqələri kəsməzlər. Ona hər dəfə bir fürsət verir, doğru olanı xatırladır və davranışlarını düzəltməsi üçün kömək edirlər. Sevdikləri dostlarının qüsurlarını ortaya çıxarıb onlara qəzəb və kin duymaq yerinə, onların xətalarını, nöqsanlarını düzəltməyə çalışır, Quran əxlaqları ilə öyüd verərək onlara dəstək olurlar. Həqiqi sevgidə dostlar arasında böyük bir anlayış və xoş münasibət hakim olur. Hər məsələ sevgi və anlayışla həll edilir.

Allah Quranda insanlara bağışlayan olmalarının vacibliyini belə tövsiyə edir:

Allahın möminləri borclu bildiyi Quran əxlaqında bağışlamağın həddi-hüdudu yoxdur. Həmçinin yuxarıdakı ayədə möminlərə tez-tez xəyanət gördükləri adamları belə bağışlamaları əmr edilir. Bu inanca malik olan bir adam, bir insanın xətası üzündən böyük ziyanlara uğrasa belə, bu insanı asanlıqla bağışlaya bilər. Arxasınca pis danışan, ona pislik etməyə çalışan və ya maddi zərərə düşməsinə səbəb olan bir insanı bağışlayaraq, əxlaqı ilə onun üçün gözəl bir nümunə ola bilər, onu özü üçün yaxın bir dosta çevirə bilər. Həmçinin, mühüm bir səhv etdikdən sonra bağışlanıldığını görmək möminin qəlbində onu bağışlayan adama qarşı böyük bir məhəbbət və bağlılıq yaradır. Allah həqiqi sevginin əmələ gəlməsi üçün bağışlamağın vacib xüsusiyyətlərdən biri olduğunu Quranda belə bildirir:

Təvazökar olmaq

Həqiqi sevginin yaranması üçün ilk öncə sevginin qarşısında duran eqoistlik, mənafeçilik və qeyri-səmimilik kimi maneələrin aradan qaldırılması lazımdır.

Təkəbbür sevginin yaranmasına mane olan ən mühüm səbəblərdən biridir. Təvazökarlıq isə sevginin ən mühüm şərtlərindəndir. Çünki təvözakarlıq olmayan və özünü digər insanlardan üstün tutan bir adamın həyatda ən çox qiymətləndirdiyi varlıq öz nəfsi olar. Digər insanları özündən dəyərsiz və daha aşağı səviyyəli hesab edər.

Özünün ən ağıllı, ən vicdanlı, ən hörmətli insan olduğuna inanar, bir sözlə, nəfsini ilahiləşdirmiş olar.

Buna görə də bu fikrə sahib olan bir insanın özündən aşağı səviyyədə tutduğu bir adama bağlanması, onun üçün fədakarlıq etməsi, onun nəfsini öz nəfsindən irəli tutması, başqa sözlə, qəlbində ona qarşı həqiqi bir sevginin yaranması heç mümkün olmaz. Bu səbəblə sevgi və təkəbbür bir-birinə tamamilə zidd olan iki xüsusiyyətdir.

Təkəbbürlü bir insan nə başqaları tərəfindən sevilə bilər, nə də özü insanlara qarşı dərin bir sevgi hiss edə bilər.

Təkəbbürlü insanların sevgisiz bir həyat yaşamalarının bir çox səbəbi vardır. Təkəbbürlü insanlar nəfslərində olan özünü ucaltma istəyinə görə ümumiyyətlə rişxəndçi bir xarakter göstərirlər. Ətraflarındakı insanların qüsurlarını dilə gətirdikləri zaman öz üstünlüklərini daha yaxşı vurğulaya biləcəklərini düşünürlər.

Tez-tez istehza edən və danışıqları ilə ətrafındakı insanları alçaltmağa çalışan bir adama qarşı isə heç kimin qəlbində səmimi bir sevgi yaranmaz.

Təvazökar insanlar isə bu kimsələrdən fərqli olaraq çox sevilirlər. Təvazökar insanın qarşısındakı adama qiymət verməsi hiss olunur, bu səbəbdən bu əxlaqı göstərən insanların yanında hər kəs rahat olur. Belə bir insan ona verilən tövsiyələri diqqətlə dinləyir, heç bir mövzuda "ən yaxşısını mən bilirəm" iddiasında olmur, qürurlanmadan ən gözəl olan davranışı göstərir. Həqiqətə qarşı çıxmır, səhvə qarşı qəzəblə yaxınlaşmır. İnsanların problemlərinə qarşı laqeyid qalmır və diqqətli olur. Heç bir məsələdə üstünlük iddiası olmadığı üçün "öncə o, sevgi göstərsin, öncə o, salam versin, öncə o, mənimlə danışsın" kimi təkəbbürdən bəhrələnən fikirlərə düşmür. Qarşısındakı adam kobud və təkəbbürlü olsa belə, sadə davranır. Hər kəsin fikrinə əhəmiyyət verir, hər kəsin salamına ən gözəl şəkildə cavab verir, hər kəsə qarşı sevgi və hörmətlə dolu olur. Qısası, Quran əxlaqının gətirdiyi təvazökarlıq çox itaətkar, hər fikri aydın, heç bir məsələdə lovğalanmayan, hər zaman qarşısındakı şərəfləndirən, onlara qayğı göstərən və dəyər verən bir insan modeli əmələ gətirir. Buna görə də təvazökar insanlar çox sevilən insanlardır.

Allah möminlərin bu gözəl xüsusiyyətlərini Quranda belə bildirir:

Allah başqa bir ayəsində də təvazökar olan bəndələrini sonsuz cənnət həyatı ilə müjdələyir:

Allah "Ali-İmran" surəsində insanların təvazökar və mülayim xarakterli olması səbəbindən Peyğəmbərimizin ətrafında toplandıqlarını bildirir:

Dürüstlük

Allahdan qorxub çəkinməyən bəzi insanlar çox asanlıqla yalan söyləyə bilərlər. Bir insanın yalan söylədiyinin anlaşılması isə əgər o adam bunu dürüstcə etiraf edib səhvini düzəltməmişsə, ona qarşı sevgi yaranmasına mane olar. Çünki yalan söyləyən bir insan hansı sözünün doğru, hansı sözünün yanlış olduğunun bilinmədiyinə görə etibarsızdır. İnsan inanmadığı bir kimsəyə qarşı sevgi də duya bilməz.

Möminlər isə böyük bir itkiyə uğrasalar və ya maddimənəvi ziyanla qarşılaşsalar da, heç bir zaman yalan danışmazlar. Onlar hər zaman hər mövzuda doğru və etibarlı bir əxlaq göstərən insanlardır. Heç bir zaman doğru olanı gizləməz, mənfəətləri naminə doğru olanı dəyişdirməz, yerinə yetirə bilməyəcəklərinə söz verməzlər.

Bundan başqa, İslam əxlaqını yaşayan bir insan üçün yalanın böyüyü-kiçiyi də yoxdur. Buna görə də möminlər heç bir zaman qarşı tərəfə yaxşı görünmək, etibarını qorumaq, göstəriş vermək, maddi qazanc əldə etmək və ya hər hansı bir şəkildə zərər vermək kimi məqsədlər üçün də əsla yalan söyləməzlər.

Bu gözəl əxlaq xüsusiyyəti, ruhu sevgiyə yönəldən vasitələrdən biridir. Çünki insanın ruhunda doğru və dürüst gördüyü insanlara qarşı dərhal bir sevgi yaranır.

Peyğəmbərimiz söhbətlərində möminlərin birbirlərinə olan sevgisinin əhəmiyyətini bildirmiş və bu sevginin yaranması üçün etibarın geniş yayılmasını buyurmuşdur:

Əbu Hüreyrə bildirir: "Rəsulullah buyurdu: "Nəfsim əlində olan Allaha and olsun ki, iman gətirmədikcə cənnətə girə bilməzsiniz, bir-birinizi sevmədikcə iman gətirməzsiniz! Aranızda sevgi yaradacaq şeyi xəbər verimmi? Aranızda salamı yayın!""

Səbrli olmaq Quranın "...Ancaq nəfslərdə xəsislik həmişə mövcuddur..." ("Nisa" surəsi, 128) ayəsi hər insanın nəfsində bir neçə mənfi xüsusiyyətlər ola biləcəyini xatırladır. İnsan Allahın onun üçün yazdığı ömür ərzində nəfsini malik olduğu bu mənfi xüsusiyyətlərdən çəkindirməli və cənnət əxlaqındakı mükəmməlliyə çatmaq üçün səy göstərməlidir. Ancaq buna baxmayaraq, insan həyatının sonuna qədər yaşadığı hər an səhv edə biləcək bir varlıqdır.

Həqiqi sevgi və dostluğun yaşana bilməsi üçün insanların bu halı unutmamaları lazımdır. Hər kəs sevdiyi insana qarşı çox səbrli və bağışlayan olmalı, dostunun qüsurlarına qarşı səbrli olmalı və onu başa düşməli, onun nöqsanlarını düzəltməyə çalışmalıdır. Çünki sevmək və sevilmək səbrli olmağı, candan keçməyi tələb edən xüsusiyyətlərdir. Səhvlər qarşısında göstərilən səbr insanlar arasında sevginin və mehribanlığın artmasına səbəb olur. Möminlər əslində bir-birlərinə güvəndikləri müsəlman olduqları və bir-birlərinə hörmət bəslədikləri üçün, bir-birlərinin xətalarını səbrlə və əfvediciliklə qarşılayırlar. Müsəlman qardaş və bacılarının yalnız xətalarını düzəldə bilmək, Quran əxlaqını ən gözəl şəkildə yaşamaq üçün göstərdikləri səmimi bir səy belə onlara qarşı sevgi yaranması üçün kifayətdir. Bu səbəbdən qardaş və bacılarının səhv bir sözü və ya hərəkəti ilə qarşılaşsalar belə, ona qarşı səbr göstərər, ən gözəl davranışla cavab verirlər.

Peyğəmbərimiz də möminlərə müsəlman qardaş və bacılarının qüsurlarını örtmələrini, onlara dəstək olmalarını buyurur:

"Kim bir müsəlmanın ayıbını örtərsə, Allah da onun dünya və axirətdə ayıbını örtər. Kim müsibətə düşən bir adamın müsibətini aradan qaldırarsa, Allah da qiyamətdə onun müsibətlərindən birini yox edər. Kim qardaşının ehtiyacını təmin edərsə, Allah da onun ehtiyacını təmin edər".

Allahı sevən və daima Allahdan razı olan bir insanın səbri, cahiliyyə cəmiyyətində olan insanların səbr anlayışından çox fərqlidir. Bu cür insanlar əgər qarşılarındakı adamlardan bir mənfəət umurlarsa və ya cəmiyyətin təsirindən çəkinirlərsə, bəzi vəziyyətlərə "dözə bilirlər". "Dözə bilən" adam özünü qaşqabaq tökməkdə, deyinməkdə, əngəl törətməkdə, haqlı bilər. "Bu qədər çətinliyə qatlanıram, bunun əvəzində istədiyimi etmək haqqımdır" kimi bir düşüncəyə qapılırlar. Məsələn, xəstə bir dostuna və ya həyat yoldaşına baxmaq məcburiyyətində qalan bir insan, əgər Quran əxlaqını yaşamırsa, bir müddət sonra mütləq bu vəziyyətdən sıxılmağa, əsəbləşməyə və şikayət etməyə başlayar. Gecələr yuxusuz qaldığını, yorğun olduğunu, işinin çox çətin olduğunu və ya kimsənin onun kimi belə bir çətinliyə dözməyəcəyini söyləyər. Bu vəziyyətdən duyduğu sıxıntı və yaşadığı əsəb aydın hiss olunur. Xəstə olan adamı minnət altında saxlayan sözlər deyər, ona borclu olduğunu xatırladar.

Səbrli bir insan isə sevdiyi adamın hər cür istəyinə, ehtiyacına həvəslə əməl edər və ona əlindən gələn köməyi göstərər. Etdiklərinə görə qarşısındakı adamı əsla minnət altında saxlamaz. Səbr Allahın Quranda möminlərə tövsiyə etdiyi gözəl əxlaq xüsusiyyətidir:

Sadiq Olmaq Bir insana qarşı sevgi yaranmasına səbəb olan əxlaq xüsusiyyətlərindən biri də sədaqətdir. Allah Quranda möminləri sədaqətlərinə görə mükafatlandıracağını bildirir. Bu səbəbdən Rəbbimizin bəyəndiyi bu əxlaq xüsusiyyətini möminlər heç bir şəkk-şübhəsiz həyata keçirərlər. Möminlərin bu xüsusiyyətini Allah bir ayəsində belə açıqlayır:

Möminlər ən çətin şəraitlərdə belə Allaha və iman gətirənlərə olan sədaqətlərinə görə əsla güzəşt etməzlər. Allah Quranda Musaya tabe olan gəncləri nümunə göstərərək möminlərin bu xüsusiyyətinə diqqət vermişdir:

İman gətirənlər və elçilər tarix boyunca öldürülmə, zənginlik və etibarın əldən alınması, iftiraya uğramaq kimi hədələr altında yaşamışlar. Həyatları boyunca bir-birindən ayrılmayan müsəlmanlar Allaha olan sevgiləri, qorxuları və bağlılıqları səbəbindən ilə bütün bu təhlükələrə hazır olmuş və bunlardan çəkinməmişlər. Allaha olan bu qeydsiz-şərtsiz sədaqətləri möminlərin bir-birlərinə qarşı səmimi bir sevgi hiss etmələri üçün kifayət edən səbəbdir. Allah Quranda möminlərin bu xüsusiyyətlərini belə xəbər verir:

Mərhəmət sahibi olmaq

Mərhəmət sevginin bir parçasıdır. Bu səbəbdən həqiqi sevginin yaşana bilməsi üçün mərhəməti də tam olaraq başa düşmək lazımdır. Peyğəmbərimizin mərhəməti bu mövzuda bütün müsəlmanlar üçün çox gözəl bir nümunədir. Allah Quranda Məhəmmədin bu yüksək əxlaqından belə bəhs edir:

Mərhəmətli bir insan ətrafındakı adamların sıxıntı içində yaşamasını istəməz; öz həyatı, sağlığı, rahatlığı nə qədər əhəmiyyətlidirsə, ətrafındakı insanların həyatı, sağlığı və rahatlığı da ən azı o qədər əhəmiyyətli və hətta öz həyatından daha vacib olur. Buna görə mərhəmətli bir insanın ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri ətrafındakı adamların çətinliklərinə qarşı laqeyd qalmaması və onların problemlərinin həlli üçün səy göstərməsidir.

Peyğəmbərimiz möminlərə bütün insanlara qarşı mərhəmətli olmalarını belə tövsiyə etmişdir.:

"Mərhəmətli olmadıqca iman gətirmiş olmazsınız".

Dedilər: "Ey Allahın Rəsulu! Hamımız mərhəmətliyik".

Dedi: "Xeyr, bundan məqsəd əhlinizə olan mərhəmətiniz deyil, əksinə, xalqa, insanlara olan mərhəmətinizdir".

İnsan həqiqətən sevdiyi bir insanın axirətini düşünür

İnsanın əsl həyatı ölümü ilə birlikdə başlayan axirət həyatıdır. Bu dünya hər insan üçün keçici və yalnız sınanmaq üçün bir yerdir. Bu həqiqəti dərk edən möminlər bir-birlərinə olan sevgilərini əslində birbirlərini axirətdəki sonsuz həyatlarına hazırlayaraq göstərərlər. Özləri Allahın rizasına, rəhmətinə və cənnətinə nə qədər çox qovuşmaq istəyirlərsə, çox sevdikləri mömin qardaşlarının da eyni nemətlərə və gözəlliklərə qovuşmalarını istəyərlər. Əks halda, insanın sonsuza qədər bir daha qurtuluş imkanı olmadan cəhənnəm əzabı ilə əvəz görəcəyini bilmələri, iman gətirənlərin bu məsələdə böyük bir həvəslə və qərarlı hərəkət etməklərinə səbəb olar. Bir-birlərində gördükləri xətalı və ya qüsurlu cəhətləri vaxt keçirtmədən dərhal düzəltməyə və bir-birlərini Allahın ən çox razı olacağı əxlaqa çatdırmağa çalışırlar. Bir-birlərini daima yaxşı və gözəl olana dəvət edərək, pisliklərdən çəkindirməyə çalışarlar. Onların bu məsələdəki həvəs və səyləri bir-birlərinə olan həqiqi sevgilərinin də ən açıq-aşkar göstəricilərindən biridir.

Allah Quranda iman gətirənlərin bir-birlərinin axirətlərinə yönələn bu güclü sevgi anlayışlarını belə xəbər verir:

Həqiqi sevgidə hər zaman qarşı tərəfin nəfsi üstün tutulur

İnsanların bir çoxu üçün həyatlarının ən mühüm məsələsi öz nəfslərinin rahatlığıdır. Ancaq həqiqi sevgidə insan öz nəfsini unudur və sevdiyi insanın nəfsi ön plana keçir. Onu rahat etmək üçün əlindən gələn hər cür cəhd göstərir. Hər zaman sevdiyi insanın istəklərini öz istəklərindən üstün tutur. Məsələn, birlikdə gördükləri bir işə görə özünün tərif olunmasındansa, sevdiyi insanın təriflənməsi onun üçün daha əhəmiyyətli olur. Özü haqlı çıxmaqdansa, sevdiyi adamın haqlı olmağından daha çox zövq alır. Əgər əmək tələb edən bir işin görülməsi lazımdırsa, sevdiyi adamın yorulmasındansa, özünün yorulmağını üstün tutur. Əsla qarşı tərəfi utandıracaq, qəlbini qıracaq bir davranış göstərmir. Bunun səbəbi isə Allahın rizasını, sevgisini və cənnətini qazanmaq istəyidir. Bir insan ancaq Allahın rizasını qazanmaq üçün qarşısındakı adamı bu qədər fədakarlıqla və səmimiyyətlə sevə bilər.